کتاب بوطیقای سینما

کتاب بوطیقای سینما نوشته‌ی دیوید بوردول، از مهم‌ترین آثار نظری در حوزه‌ی مطالعات فیلم است که تلاش می‌کند سازوکارهای روایت، سبک و ساختار در سینما را با نگاهی دقیق و تحلیلی بررسی کند. این کتاب نه‌تنها برای دانشجویان سینما، بلکه برای تمام علاقه‌مندان به فهم عمیق‌تر زبان فیلم نوشته شده و یکی از بهترین کتاب‌ها در زمینه‌ی نظریه‌ی سینما محسوب می‌شود. بوردول در این اثر، سینما را به‌مثابه نظامی منسجم از انتخاب‌های روایی و فرمی مطالعه می‌کند.

درباره‌ی کتاب بوطیقای سینما

دیوید بوردول (David Bordwell)، نظریه‌پرداز برجسته‌ی سینما، در کتاب بوطیقای سینما (Poetics of Cinema) مجموعه‌ای از مقاله‌ها و پژوهش‌های خود را گرد آورده که همگی بر یک پرسش مرکزی متمرکزند: فیلم‌ها چگونه ساخته می‌شوند و چگونه معنا تولید می‌کنند؟ بوردول در این کتاب، به‌جای پرداختن به تفسیرهای ایدئولوژیک یا داوری‌های ارزشی، تمرکز خود را بر فرایندهای درونی سینما می‌گذارد؛ یعنی همان تصمیم‌هایی که فیلم‌ساز در روایت، میزانسن، تدوین و سبک بصری می‌گیرد.

کتاب بوطیقای سینما بر این ایده استوار است که فیلم را می‌توان همچون متنی ساختارمند بررسی کرد؛ متنی که قواعد، الگوها و سنت‌های خاص خود را دارد. دیوید بوردول با استفاده از نمونه‌های متنوع از سینمای کلاسیک هالیوود، سینمای هنری اروپا و آثار مدرن، نشان می‌دهد که چگونه روایت سینمایی از طریق انتخاب‌های فرمی شکل می‌گیرد و چگونه تماشاگر در فرایند درک فیلم نقش فعالی ایفا می‌کند.

سینما به‌مثابه نظام روایت و سبک

یکی از محورهای اصلی کتاب بوطیقای سینما، بررسی نسبت میان روایت و سبک است. بوردول توضیح می‌دهد که روایت صرفاً داستانی که تعریف می‌شود نیست، بلکه نتیجه‌ی تعامل میان پیرنگ، زمان‌بندی، زاویه‌ی دید و اطلاعاتی است که به مخاطب داده یا از او پنهان می‌شود. در این نگاه، سبک بصری و شنیداری فیلم، از حرکت دوربین گرفته تا طراحی صدا، بخش جدایی‌ناپذیر از روایت محسوب می‌شود.

دیوید بوردول با پرهیز از ساده‌سازی، نشان می‌دهد که حتی فیلم‌هایی که ظاهراً روایت ساده‌ای دارند، بر پایه‌ی انتخاب‌های پیچیده‌ی ساختاری بنا شده‌اند. همین رویکرد باعث شده کتاب بوطیقای سینما به یکی از منابع اصلی در آموزش تحلیل فیلم و مطالعات روایت سینمایی تبدیل شود و در میان دانشجویان و پژوهشگران، جایگاهی ویژه پیدا کند.

جایگاه بوطیقای سینما در مطالعات فیلم

بوطیقای سینما را می‌توان ادامه و تکمیل‌کننده‌ی مسیر فکری بوردول در آثاری چون روایت در فیلم داستانی (Narration in the Fiction Film) دانست. این کتاب بیش از آنکه به‌دنبال ارائه‌ی نظریه‌ای بسته باشد، روشی برای نگاه‌کردن به فیلم پیشنهاد می‌کند؛ روشی که بر مشاهده‌ی دقیق، تحلیل جزئیات و توجه به سنت‌های سینمایی استوار است.

همین ویژگی باعث شده بوطیقای سینما نه‌فقط یک کتاب دانشگاهی، بلکه منبعی الهام‌بخش برای فیلم‌سازان، منتقدان و علاقه‌مندان جدی سینما باشد. بسیاری از خوانندگان، این اثر را در فهرست بهترین کتاب‌های نظری سینما قرار می‌دهند؛ کتابی که به‌جای پیچیده‌گویی، ابزار تحلیل در اختیار مخاطب می‌گذارد.

کتاب بوطیقای سینما نوشته‌ی دیوید بوردول با ترجمه‌ی علی ظفر قهرمانی‌نژاد منتشر شده و نشر بیدگل آن را در اختیار مخاطبان فارسی‌زبان قرار داده است.

نکوداشت‌های کتاب بوطیقای سینما

• آیا کسی هست که با این میزان هوش، وضوح و نثر درباره‌ی سینما بنویسد؟ بوردول با دانشی عمیق و عشقی آشکار به سینما، در بوطیقای سینما نشان می‌دهد فیلم چگونه می‌تواند الهام‌بخش شود و به امری متعالی برسد. وقتی او را می‌خوانم، حس می‌کنم دقیقاً از جایی ادامه می‌دهد که من متوقف شده‌ام. (راجر ایبرت، منتقد سینما)
• هر کتاب تازه‌ای از بوردول رویدادی مهم است و او در این کتاب و در قالب مقاله‌هایی گسترده، تحلیلی ریشه‌دار و دقیق از فرم، سبک و زمینه ارائه می‌دهد؛ واحه‌ای زنده در میان انبوه نظریه‌های خشک، با عشقی آشکار به خودِ سینما. (لری گراس، استاد ارتباطات آننبرگ دانشگاه کالیفرنیای جنوبی (USC))
• این کتاب یادآوری می‌کند که سینما پیش از هر چیز یک هنر است، نه صرفاً یک محصول فرهنگی یا کالایی در بازار. اگر بخواهید بدانید چه چیزی سینما را از دیگر هنرها متمایز می‌کند و نگاه تخصصی به فیلم چگونه شکل می‌گیرد، بوطیقای سینما کتابی است که باید خواند. (یوری تسیویان، استاد دانشگاه شیکاگو)

کتاب بوطیقای سینما برای شما مناسب است اگر

• به نظریه‌ی فیلم و تحلیل ساختار سینمایی علاقه‌مندید.
• می‌خواهید روایت، سبک و فرم در سینما را به‌صورت نظام‌مند بشناسید.
• دانشجوی سینما، منتقد یا فیلم‌سازی هستید که به دنبال درک دقیق‌تر زبان فیلم است.
• قصد دارید یکی از بهترین کتاب‌های مرجع در حوزه‌ی مطالعات سینما را بخوانید.

در بخشی از کتاب بوطیقای سینما می‌خوانیم

حتی با فرض غیرقابل‌اطمینان بودن آمار و ارقام، احتمالا ژاپن به‌اندازۀ آمریکا پرکار بوده، چون آمریکا از دهۀ 1920 تا دهۀ 1940، سالی 400 تا 650 فیلم تولید می‌کرد. این تولید بزرگ‌مقیاس با خودش همۀ آن مخاطراتی را آورد که مفسران غربی را از بابت «فیلم‌سازی برای بازار انبوه» نگران می‌کند. کارگردانان می‌بایست در چارچوب ژانرهای کاملاً شناخته‌شده و با حضور ستاره‌های مقید به قرارداد فیلم می‌ساختند.

آنها ناچار بودند از داستان‌های سطحی اقتباس کنند، به سانسور گردن نهند، فیلم‌های دنباله‌دار و تقلیدی (از  جمله فیلم‌هایی با حضور مقلدان چارلی چاپلین و هارولد لوید) بسازند، و آثار پرفروش محلی و وارداتی (از  جمله کینگ‌کنگ) را بازسازی کنند. این فیلم‌ها بانی ترانه‌های پرفروش و مجله‌های عامه‌پسند شدند، اسباب‌بازی و مد لباس را باب کردند و، با نشان دادن محصولات تجاری در فیلم‌ها، بدون هیچ‌گونه احساس خجالتی برای برندهای مصرفی تبلیغ کردند. بنابراین، اولین درسی که باید از این گشت‌وگذار ژاپنی بیاموزیم این است که هنر سینما الزاماً با تجارت بزرگ‌مقیاس فاسد نمی‌شود. دوم اینکه بوطیقای سینما باید به هر سنت قدرتمندی توجه کند. شکی نیست که قدرت عمدتاً با کیفیت در ارتباط است؛ به‌نظرم، فیلم‌سازان ژاپنِ آن دوره تک‌به‌تک با فیلم‌سازان سینمای هالیوود همان سال‌ها برابری می‌کنند. با این حال، فیلم‌های ژاپنی دوران جنگ، حتی آثار سطحی، به‌طرز منحصربه‌فردی چشمگیرند.

بیان عاطفی در این سینما می‌تواند بی‌پروایانه و خالص باشد، فضاسازی ظریف و پیچیده‌ای داشته باشد و در داستان‌گویی پیش‌بینی‌ناپذیر عمل  کند. (کمدی‌های جاده‌ای باب هوپ   بینگ کرازبی در برابر  لودگی‌های نشئه‌آور انوکِن، بازیگر آثار وودویل، در فیلمی چون داستان رؤیایی هیروکو [1943]، چیزی برای عرضه ندارد.)