کتاب والس تصادفی

فرشته‌ی مرگ همیشه با هیئتی ترسناک توصیف می‌شود که درباره‌ی اصول عقیدتی و اعمال نیک و بد شما را بازخواست می‌کند. اما ویکتور هائیم در کتاب والس تصادفی تصویری متفاوت از رویارویی با عزرائیل ارائه می‌کند. در این نمایشنامه‌ی فرانسوی، زنی در جهان پس از مرگ با فرشته‌ی مرگ به گفتگو می‌نشیند. حاصل این گفتگو کاوش در زندگی و خاطرات هر دو طرف است.

درباره‌ی کتاب والس تصادفی

گفتگویی ماورایی و غیرعادی در عالم برزخ و زندگی پس از مرگ موضوع کتاب والس تصادفی (‎La valse du hasad) نوشته‌ی ویکتور هائیم (Victor Haim) است. این نمایشنامه با پرسش و پاسخ فرشته و زن آغاز می‌شود. در همان ابتدا مشخص می‌شود که فرشته، فرشته‌ی مرگ است و زن که در حالت مستی در جاده‌ای خلوت با سرعت دویست و بیست کیلومتر در ساعت رانندگی می‌کرده، کنترل وسیله‌ی نقلیه را از دست داده و تصادف منجر به ضربه‌ی مغزی او شده است. زن در جهان آخرت و حین گفتگو با فرشته‌ی مرگ به مرور، وقایع زندگی‌اش را بازگو می‌کند.

گفتگوی فرشته و زن به‌صورت طنزآمیزی شبیه مصاحبه‌ی آزمون ورودی، مسابقه‌‌ی هوش برتر یا گفتگوی یک روانشناس با مراجع است و شباهتی به بررسی نامه‌ی اعمال یا بازخواست از اصول اعتقادی ندارد. در این سؤال و جواب زن از اولین خاطرات کودکی خود را تا آخرین لحظه‌ی زندگی بازگو می‌کند. بسیاری از خاطرات به‌صورت بریده بریده بیان می‌شوند و زندگی، رخدادها و عواطف زن از خلال آن‌ها برای خواننده روشن می‌گردند. اما قصد نویسنده از این نمایشنامه تنها مرور زندگی زن نیست؛ بلکه در برخی صحنه‌ها فرشته‌ی مرگ حرف می‌زند و از تجربیات و دیده‌ها و شنیده‌هایش می‌گوید. به این طریق، زندگی و تجربیات یک فرشته‌‎ی مرگ نیز به تصویر کشیده می‌شود. همان‌طورکه از نام نمایشنامه پیداست، این داستان همچون یک والس و رقص دونفره است که در هر لحظه از داستان یکی از دو شخصیت، اجرای خود را به نمایش می‌گذارد.

می‌توان گفت کتاب والس تصادفی از شگردهای مختلف برای ایجاد هنجارگریزی در درام استفاده کرده است و همین رویکرد به جذابیت متن می‌افزاید. از یک طرف، موضوعی که نویسنده برای نمایشنامه‌ی والس تصادفی انتخاب کرده، اعجاب‌انگیز و جذاب است و به گونه‌ای ماورایی تخیل را درگیر می‌کند. از طرف دیگر، در گفتگوهای فرشته‌ی مرگ و زن و پرسش‌های فرشته از زن لحنی طنزآمیز وجود دارد که به جذابیت و گیرایی ماجرا می‌افزاید. همچنین می‌توان گفت ماهیت پرسش‌های فرشته‌ی مرگ با آنچه که معمولاً در آموزه‌های دینی درباره‌ی بازخواست پس از مرگ گفته می‌شود، متفاوت است. همین امر نوعی دیگر از هنجارگریزی را به دنبال دارد و خواننده را بیشتر درگیر متن می‌کنند.

در مجموع، کتاب والس تصادفی، تصور آدمی از زندگی ابدی در برزخ را به چالش می‌کشد و رویدادهایی را بازگو می‌کند که شرح آن‌ها جز از طریق تخیل ممکن نیست. این نمایشنامه را انتشارات دیدآور با ترجمه‌ی اصغر نوری منتشر کرده است.

جوایز و افتخارات کتاب والس تصادفی

• برنده‌ی جایزه‌ی انجمن نویسندگان تئاتر
• برنده‌ی جایزه‌ی ژاک اودیبرتی

کتاب والس تصادفی برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب برای دانشجویان رشته‌ی ادبیات نمایشی، نمایش‌نامه‌نویسان و تمام کسانی که به‌نحوی در حوزه‌ی ادبیات نمایشی فعالیت می‌کنند یا به خواندن نمایشنامه علاقه‌مند هستند، مفید است.

در بخشی از کتاب والس تصادفی می‌خوانیم

فرشته. ادامه می‌دیم. باید یه بی‌نظمی عددی ‏رو پیدا کنین... خوب گوش کنین: 1، 3، 5، 7، 9، 11، 13، 15، 17، 18، 19، 21، 23، 25.
زن. هجده.
فرشته. هجده چی؟
زن. هجده یه عدد زوجه بین عددهای دیگه که فرد بودن.
فرشته. عالیه! عالیه!
برای او دست می‌زند.
زن. خیلی راحت بود.
فرشته. موافق‌ام. ادامه می‌دم... اگه پلِ وارول خراب بشه، چه اتفاقی می‌افته؟
زن. [دستپاچه] اگه پل وارول خراب بشه؟ خب، دیگه نمی‌تونیم از روش رد بشیم. حیوون‌ها، مردم، وسایل نقلیه، دیگه نمی‌تونن از این پل استفاده کنن... [مکث] جوابم اشتباه بود؟
فرشته. [آرام] پلِ وارول تو مغزه؛ یه برآمدگی حلقوی‌شکل، درست بالای بصَل‌النخاع... اگه این پل بپره، سیستم عصبی از کار می‌افته. تو سرعتِ بالای دویست کیلومتر در ساعت، همین اتفاق واسه شما افتاد.
زن. سؤال سختی بود.