کتاب انسان کژگونه: دمکراسی؛ برآیند پانزده قرن کژدیسی جوامع غربی

در کتاب انسان کژگونه، به چند سؤال مهم پاسخ داده می‌شود: چرا فرهنگ غربی به چنین شکوفایی و موفقیتی در جهان رسیده است؟ چرا ملل گوناگون از لحاظ رفاه اقتصادی با یکدیگر تفاوت دارند؟ چرا انقلاب صنعتی در اروپا رخ داد؟ و بسیاری پرسش دیگر. ژوزف هنریچ در این کتاب برنده‌ی جایزه‌ی هایِک و منتخب نیویورک تایمز، از چندین جنبه به این مسائل نگاه می‌کند: زیست‌شناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، مردم‌شناسی، روان‌شناسی و تاریخ.

درباره‌ی کتاب انسان کژگونه

چرا اروپا و غرب چنین نقش مهمی در تاریخ بشر دارد و پس از مدتی، کشورهای آسیایی و شرق، به انزوا کشیده شدند؟ جرد دایموند در کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» به این سؤال پاسخی جالب می‌دهد: اروپایی‌ها باهوش‌تر از دیگر مردم جهان نبودند؛ بااین‌حال جغرافیا و منابع طبیعی اروپا، باعث توسعه‌ی سریع این قاره شد. ژوزف هنریچ (Joseph Henrich)، استاد مردم‌شناسی دانشگاه هاروارد، رویکردی متفاوت در پاسخ به این سؤال دارد. داروین سال‌ها پیش متوجه شد که چگونه انتخاب طبیعی مسیر زندگی بشر را تعیین کرد. حال کتاب انسان کژگونه (The WEIRDest People in the World) به سراغ تکامل فرهنگی می‌رود و توضیح می‌دهد که ارزش‌ها و فرهنگ انسانی در طی سال‌ها چطور انتقال پیدا کرده و توسعه یافته است. برای درک بهتر جهان و تأثیر اروپا بر آن، باید بدانیم که فرهنگ اروپایی weird یا همان عجیب است: غربی (western)، فرهیخته (educated)، صنعتی (industrialised)، غنی (rich) و دموکراتیک (democratic).

هیچ مورخی نقش محوری مسیحیت در توسعه‌ی جامعه‌ی اروپایی را نادیده نمی‌گیرد. هنریچ فکر می‌کند که نظر کلیسا درباره‌ی ازدواج و زندگی خانوادگی همه‌چیز و از جمله فرهنگ را تحت‌تأثیر قرار داد. او عقیده دارد جامعه‌ی مسیحی در قرون وسطی، به طرزی غیرعادی و نامعقول، ازدواج میان دخترعمو و پسرعمو (و به‌طورکلی ازدواج فامیلی) را منع کرده بود. این امر باعث ایجاد تغییری عمیق درساختار اجتماعی و فرهنگی اروپا شد. ژوزف هنریچ در کتاب انسان کژگونه دلایل بسیاری ارائه می‌دهد تا ثابت کند کلیسا بین سال‌های 1000 تا 1500 پس از میلاد، روابط خویشاوندی را تا حدی زیادی در اروپا از بین برد. مردم مجبور بودند که ازدواج فامیلی را نادیده بگیرند و با کسانی زندگی مشترک خود را شروع کنند که به‌نوعی با آن‌ها غریبه بودند. او شاهدهایی جذاب و مملو از استدلال‌های مختلف ارائه می‌دهد تا ثابت کند چنین قانونی چهره‌ی جهان و به‌ویژه اروپا را به‌کلی تغییر داد. این قاعده‌ی به‌ظاهر ساده، جای قبیله را با دولت، خرافات و افسانه‌ها را با علم و سرانجام ارزش‌ها و عرف‌ها را با قانون عوض کرد و مسیری دیگر در تاریخ به وجود آورد.

ژوزف هنریچ پس از بحث درباره‌ی نظریه‌اش، می‌کوشد تا تکامل فرهنگی جامعه‌ی غرب را بازسازی کند و تصویری بزرگ‌تر از این جامعه به دست دهد. او در کتاب انسان کژگونه سه کارکرد را توضیح می‌دهد: گردآورنده‌ی شکارچی، کشاورز و سرانجام صنعتی. او استدلال می‌کند که هر یک از این کارکردها در کنار شکل مشخصی از سازمان‌دهی اجتماعی بودند. شکارچی‌ها جامعه‌ی خود را حول ارتباط خویشاوندی به وجود آوردند. با کشاورزی، انسان‌ها قبیله‌هایی به وجود آوردند که براساس روابط خونی بود. و با صنعتی شدن، انسان‌ها گروه‌های بسیار بزرگ‌تری ساختند که بر سازماندهی «داوطلبانه» و غیرخویشاوندی استوار بود.

ژوزف هنریچ در زمینه‌های مختلف مانند اقتصاد، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و زیست‌شناسی فعالیت می‌کند. البته او بیشتر به‌عنوان مردم‌شناس شناخته می‌شود و سال‌ها در جزایر و سرزمین‌های دورافتاده، کار میدانی کرده است. وی با این پیشینه‌ی تحصیلی و علمی متوجه شد که بسیاری از مطالعات آکادمیک در حوزه‌ی روان‌شناسی و اقتصاد رفتاری، فقط روی مردم آمریکا و اروپا انجام شده‌اند. او استدلال کرد که نظریه‌های به‌دست‌آمده از این مطالعات در چین یا کره‌ی جنوبی متفاوت خواهد بود. هنریچ سعی کرد به سؤال تفاوت غرب با شرق در کتاب انسان کژگونه پاسخ دهد؛ اما این اثر هم در کنار دیگر کتاب‌ها، فقط مطالعات را یک قدم به جلو می‌برد. شاید هنوز هم راه زیادی برای پیدا کردن دلیل تمایز غربی‌ها در پیش داشته باشیم.

کتاب انسان کژگونه را نشر نیماژ با ترجمه‌ی محسن عسکری جهقی منتشر کرده است.

جوایز و افتخارات کتاب انسان کژگونه

• کتاب برجسته‌ی سال 2020 به انتخاب نیویورک تایمز
• بهترین کتاب غیرداستانی بلومبرگ در سال 2020
• کتاب منتخب دانشمندان رفتارشناسی در سال 2020
• کتاب منتخب سال 2020 در زمینه‌ی تکامل
• برنده‌ی جایزه‌ی کتاب هایِک در سال 2023

نکوداشت‌های کتاب انسان کژگونه

• یک شاهکار. کتاب انسان کژگونه گستردگی حیرت‌انگیزی دارد و شامل جزئیاتی پیچیده می‌شود. این کتاب بلندپروازانه‌ی ژوزف هنریچ نقطه‌عطفی در اندیشه‌ی اجتماعی به حساب می‌آید و او را به یکی از تأثیرگذارترین دانشمند علوم اجتماعی نیمه‌ی اول قرن بیست‌ویکم تبدیل می‌کند. (متیو سید، نویسنده‌ی کتاب «تفکر به شیوه‌ی جعبه سیاه»)
• اثری عظیم و جاه‌طلبانه که دوره‌ی گذار جامعه‌ی مدرن را نشان می‌دهد. (فرانسیس فوکویاما، نویسنده‌ی کتاب «نظم و زوال سیاسی»)
• جذاب‌ترین و تفکربرانگیزترین کتابی که در این مدت خوانده‌ام. ژوزف هنریچ تنوع و تکامل فرهنگی را بسیار عالمانه توضیح می‌دهد. بعد از کتاب انسان کژگونه دیگر به ارزش‌های «به‌ظاهر» جهانی خود، به همان شکل نگاه نخواهید کرد. (یوتا فریت، استاد بازنشسته‌ی علوم شناختی و نویسنده‌ی کتاب «اوتیسم»)
• هیچ‌چیز به اندازه‌ی تحلیل یک مردم‌شناس از دنیا جذاب نیست. ژوزف هنریچ نشان می‌دهد که جامعه‌ی غربی در مقایسه با دیگر نقاط جهان چقدر عجیب به نظر می‌رسد. (جان بارتون، نویسنده‌ی کتاب «تاریخ کتاب مقدس»)
• هنریچ عمیق‌تر از هر کس دیگری تکامل فرهنگی را بررسی کرده است. او درباره‌ی عجیب بودن سبک زندگی غربی و پیامدهای آن برای دنیا، نظرات جالب‌توجه و شگفت‌انگیزی دارد. (مت ریدلی، نویسنده‌ی کتاب «خوش‌بین خردگرا»)
• دستاوری درخشان و علمی که روش‌های معمول تاریخی را به کنار می گذارد و با روشی جدید جامعه را مطالعه می‌کند. (سایمون سیبگ مانتفیوری،‌ نویسنده‌ی کتاب «استالین، دربار تزار سرخ»)

کتاب انسان کژگونه برای چه کسانی مناسب است؟

اگر کتاب انسان خردمند از آثار موردعلاقه‌ی شماست، پیشنهاد می‌کنیم کتاب انسان کژگونه را نیز بخوانید. این کتاب برای علاقه‌مندان به دانش مردم‌شناسی مناسب است.

در بخشی از کتاب انسان کژگونه: دمکراسی؛ برآیند پانزده قرن کژدیسی جوامع غربی می‌خوانیم

دیپلمات‌های صدوچهل‌ونه کشور حاضر در سازمان ملل متحد تا نوامبر سال ۲۰۰۲ از پرداخت هرگونه جریمه‌ی پارک خودرو در رانندگی معاف بودند و با برخورداری از مصونیت دیپلماتیک، می‌توانستند بی‌آنکه جریمه‌ای بپردازند، خودروی خود را هرجا می‌خواهند، مقابل در ورودی مراکز خرید، کنار خیابان‌های باریک منهتن پارک کنند. حتی راه‌بندان کنند. تبعات مالی و اجتماعی این مصونیت گزاف بود. هیئت‌های دیپلماتیک سازمان ملل متحد بین نوامبر ۱۹۹۷ تا پایان سال ۲۰۰۲ بالغ بر صدوپنجاه هزار برگ جریمه‌ی پرداخت‌نشده داشتند که ارزش آن از صدوپنجاه میلیون دلار هم فراتر می‌رفت.

هرچند این رویداد برای مردم نیویورک خوشایند نبود، برای دو اقتصاددان به نام‌های تد میگوئل و رای فیسمنفرصت مطالعاتی مناسبی فراهم آورد. بالغ بر نود درصد نمایندگان سیاسی سازمان ملل در محدوده‌ی یکصدمایلی این سازمان ساکن‌اند. بنابراین، بیشتر آن‌ها شاهد روزهای برفی و بارانی و خیابان‌های پرازدحام و شلوغ منطقه هستند. این وضعیت دو اقتصاددان را بر آن داشت تا برگه‌ی جریمه‌های نمایندگان سیاسی کشورهای گوناگون را جمع‌آوری و مطالعه کنند.

نتایجی که از رهگذر این مطالعه به دست آمد و تفاوت‌های موجود در آن شگفت‌آور بود. طی پنج سال منتهی به پایان‌یافتن مصونیت مزبور در سال ۲۰۰۲ نمایندگان سیاسی کشورهای بریتانیا، سوئد، کانادا، استرالیا و چند کشور انگشت‌شمار دیگر هرگز برگه‌ی جریمه‌ای درباره‌ی تخلف در محل پارک خودرو دریافت نکرده بودند. این در حالی بود که نمایندگان کشورهای چاد و مصر و بلغارستان با دریافت بیش از یکصد برگ جریمه بیشترین میزان تخلف پارک خودرو در محل نامناسب را به خود اختصاص داده بودند. با نگاهی به فهرست این کشورها مشاهده می‌شود هرچه شاخص فساد بین‌المللی در این کشورها بالاتر می‌رود، تعداد برگه‌ی جریمه‌ای هم که هیئت‌های نمایندگی آن‌ها دریافت کرده‌اند افزایش می‌یابد. رابطه‌ی فساد داخلی کشورها و رفتار رانندگی در خیابان‌های منهتن مستقل از تعداد نمایندگانی است که هر کشور در سازمان ملل دارد. همچنین مستقل از میزان درآمد، نوع تخلف رانندگی (پارک در محل ممنوع و...) ساعت و زمان تخلف است.