کتاب آپوکاروتنوئیدهای زعفران: از بیوسنتز تا خواص درمانی

کتاب آپوکاروتنوئیدهای زعفران: از بیوسنتز تا خواص درمانی نوشته‌ی شعیب احمد بابا و ناشیمان اشرف، ابتدا شما را با مسیرهای بیوسنتز اصلی‌ترین ترکیبات دارویی زعفران و آنزیم‌های موجود در آن آشنا کرده و سپس به شرح خواص دارویی این گیاه ارزشمند می‌پردازد.

محبوبیت زعفران در بین مردم جهان مرهون ترکیباتی است که رنگ، عطر و طعم گرانبهاترین ادویه جهان را تشکیل می‌دهند. این ترکیبات که در گروه آپوکاروتنوئیدها جای گرفته‌اند حائز خواص دارویی منحصر به فردی همچون تأثیرات ضد سرطانی، محافظت کنندگی عصبی، اثرات ضد التهابی و محافظت از قلب می‌باشند. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند تا تلاش‌های زیادی برای شناخت مسیرهای بیوسنتز آپوکاروتنوئیدهای زعفران صورت گیرد. کروسین، کروستین، پیکروکروسین و سافرانال از جمله مهم‌ترین ترکیبات آپوکاروتنوئیدی زعفران هستند که این گیاه را از سایر گیاهان واجد ترکیبات کاروتنوئیدی و آپوکاروتنوئیدی متمایز ساخته است. با این وجود در بسیاری از مطالعاتی که در حوزه علوم کشاورزی به منظور افزایش کیفیت زعفران انجام می‌گیرد، محققین درک کاملی از ساختار و همچنین نحوه تولید این دسته از ترکیبات در طی مراحل رشد و نمو گیاه زعفران ندارند.

آپوکاروتنوئیدها محصولاتی هستند که در نتیجه تجزیه اکسیداتیو کاروتنوئیدها ایجاد می‌شوند. این مولکول‌ها علاوه بر دارا بودن نقش فیزیولوژیک و تکاملی بسیار مهم در گیاهان به لحاظ دارویی نیز از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشند. آپوکاروتنوئیدها در تمام گروه‌های گیاهی یافت می‌شوند، اما زعفران منبع بعضی از انواع خاص و منحصر به فرد آپوکاروتنوئیدهاست که دارای اهمیت اقتصادی بسیار بالایی می‌باشد.

کتاب آپوکاروتنوئیدهای زعفران: از بیوسنتز تا خواص درمانی (Apocarotenoids of crocus sativus L from biosynthesis to pharmacology) در واقع تلاشی سازمان یافته جهت دستیابی به رویکردهایی درباره بیوسنتز، تنظیم، انتقال و همچنین ویژگی‌های درمانی آپوکاروتنوئیدهای زعفران است.

در بخشی از کتاب آپوکاروتنوئیدهای زعفران: از بیوسنتز تا خواص درمانی می‌خوانیم:

استفاده از زعفران برای دستیابی به اهداف درمانی به دوران روم و یونان باستان بر می‌گردد. از زعفران برای درمان مشکلات شکمی، نفخ، سرفه، کولیک، بی‌خوابی، اختلال زنانه و بیماری قلبی، بعنوان داروی مسکن و آرام بخش و همچنین استفاده از خواص قی آور آن استفاده می‌شده است (عبدالاو و همکاران، 2003). استفاده از زعفران در طب سنتی چین مرسوم بوده و در کتاب طب سنتی چینی با عنوان "یی-لین-جی-یاو" که در زمان سلسله مینگ (قرن شانزدهم) نوشته شده نیز به این گیاه اشاره شده است. در این کتاب طب چینی، اثرات زعفران بر بهبود گردش خون به منظور از بین بردن خون ایستایی به طور مشروح توضیح داده شده است (عبدالاو و فرنکل، 1999).

به طور مشابهی، در طب اسلامی نیز یکی از مهم‌ترین کتاب‌های پزشکی کتاب القانون یا قانون در طب ابوعلی سینا می‌باشد. در این کتاب به توضیح 800 داروی طبیعی پرداخته شده و در آن بخشی مجزا به بیان خواص درمانی زعفران اختصاص داده شده است (حسین زاده و نصیری اصل، 2013). در طب هندی موسوم به آیور ودا از زعفران به عنوان یک ماده آدابپتوژن نام برده شده است (کیانبخت و مظفری، 2009). در قانون‌نامه دارویی انگلیسی به شربت زعفران، گلیسرین زعفران، و عصاره زعفران اشاره شده است. زعفران باعث تسهیل هضم شده و روغن‌های فرار آن در درمان بی‌خوابی اثرات مفیدی دارد. در جنوب آسیا از زعفران به طور وسیعی برای بیماری‌های کبد، کلیه و مثانه و همچنین درمان و با استفاده می‌شود. تنتور زعفران برای درمان بیماری‌های پوستی مانند زرد زخم مفید است.