کتاب خطرپذیری در نوجوانان

کتاب خطرپذیری در نوجوانان نوشته زهرا شوبکلائی و سیده شهربانو جعفری، به بررسی رفتارهای پرخطر و آثارش در نوجوانان می‌پردازد و عوامل به وجودآورنده اینگونه رفتارها را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

نوجوانی دوره‌ای مهم و حیاتی است که با تغییرات جسمی، عاطفی، ذهنی و تکاملی همراه است و نوجوان را برای ورود به دوره بزرگسالی آماده می‌کند. این دوره، به واسطه ویژگی‌ها و تغییرات عمده رفتاری همراه با آن، به دوره خطرپذیری نیز معروف است. رفتارهایی‌ که آسیب‌های جسمانی، اجتماعی و روانی مختلفی را به دنبال دارند و یا کسانی که به دلیل ژنتیک یا عوامل محیطی ممکن است به انواع آسیب‌های اجتماعی، روانی یا جسمانی دچار شوند، «پرخطر» گفته می‌شوند. این رفتارها در نوجوانان می‌تواند دربرگیرنده رفتارهای متنوعی در قالب مصرف انواع مخدر و محرک، الکلیسم، رفتارهای جنسی نامتعارف و محافظت نشده، وندالیسم و رفتارهای خرابکارانه، دعوا و درگیری و غیره باشد که براساس آمار موجود، در موجی فزاینده قرار دارد. به طوری که از دیدگاه روان‌شناسی تحولی می‌توان گستره نوجوانی را دوره مرور علائم مرضی روان‌شناختی نام نهاد.

تحقیقات مختلف، عوامل بسیاری را در بروز خطرپذیری شناسایی و معرفی کرده‌اند. یکی از مواردی که به طور جدی سلامت انسان را تهدید می‌کند و در سالیان اخیر با وجود سرعت تحولات اجتماعی، از طرف سازمان‌های بهداشتی، مجریان قانون و سیاست‌گذاران اجتماعی به عنوان یکی از مهم‌ترین مشکلات جامعه شناخته می‌شود، افزایش رفتارهای پرخطر در بین قشرهای مختلف است.

به عنوان مثال، پیش‌بینی شده است که تا سال 2030، تنها میزان بیماری‌های ناشی از مصرف دخانیات به رقم 10 میلیون نفر در سال برسد. اگر آثار روانی، اجتماعی و جسمانی دیگر رفتارهای پرخطر مثل مصرف مواد، ایدز و خشونت نیز محاسبه شوند، آسیب‌های ایجاد شده چندین برابر می‌شود. نوجوانان بسیاری در مواجهه با سختی‌ها و بحران‌های دوران نوجوانی رفتارهایی را بروز می‌دهند که سلامت حال و آینده‌شان را تهدید می‌کند. خشونت و رفتارهای جنسی ناایمن و مصرف مواد، موجب مرگ بسیاری از افراد در سنین نوجوانی و آغاز بزرگسالی می‌شود. این کتاب گویای اهمیت مواجهه با خطرات در نوجوانان است.

در بخشی از کتاب خطرپذیری در نوجوانان می‌خوانیم:

یکی از عمده‌ترین رویکردهای پیشگیرانه بر شناسایی عوامل خطرزا در جمعیت‌های پرخطر متمرکز است. بدین معنا که بهترین شیوه پیشگیری از بروز یک مشکل را تمرکز بر علل پدیدآیی آن و افرادی می‌دانند که بیشترین ویژگی‌های خطرزا را دارا هستند. با توجه به نقش و تأثیر خانواده به‌عنوان اولین نهاد جامعه‌پذیری و والدین به عنوان اولین الگوهای رفتاری که نقش مهمی را در هدایت تجربه‌های نوجوانان از طریق آموزش مستقیم و غیرمستقیم و حمایت از آن‌ها بر عهده‌ دارند، می‌توانند در کاهش و پیشگیری از رفتارهای پرخطر مطرح گردند.

رفتار و سبک فرزندپروری والدین، نظارت و کنترل، کیفیت روابط خانوادگی، جو عاطفی یا تضادآمیز، نظام ارزشی و هنجاری خانواده، وضعیت اقتصادی و اجتماعی، زمان صرف شده والدین با نوجوانان و شاغل بودن یا نبودن مادران، رفتارهای متعادل یا آسیب‌زای نوجوانان را تعیین می‌کنند. والدین با رفتار و سبک زندگی خود، ارزش فرهنگی، خانوادگی و الگوهای زندگی اجتماعی را به فرزندان خود می‌آموزند. نظریه‌های یادگیری اجتماعی شدن تأکید زیادی بر دخالت رفتارها و نگرش‌های خانوادگی در ایجاد مشکلات فرزندان دارند.

بی‌تفاوتی پدر و مادر در پرورش کودکان، بی‌مهری، سرزنش کردن بیش‌ از اندازه آنان، داشتن رفتار خشن، انضباط و نظارت ناهماهنگ و نبود ارتباط مناسب با فرزند از پیش‌بینی کننده‌های نیرومند، رفتار نابهنجار است. یکی از مکانیزم‌های مهم تأثیرگذاری خانواده بر رفتارهای پرخطر، کیفیت روابط خانوادگی و الگوی کارکرد خانواده است که اثر عمیقی بر رفتار فرزندان دارد و پیامدهای مهمی در سازگاری اجتماعی نوجوانان بر جا می‌گذارد. هرچه میزان حمایت و پاسخ‌دهی مثبت والدین بالاتر باشد، کیفیت روابط خانوادگی مطلوب‌تر و در نتیجه میزان مشکلات رفتاری فرزندان نیز کمتر است. صدمات و خسارت‌های جبران‌ناپذیر رفتارهای پرخطر نوجوانان و بالا بودن هزینه‌های زمانی و مالی اقدامات تغییر رفتار در سطح فردی و اجتماعی، پیشگیری را بهترین رویکرد برای کاهش رفتارهای پرخطر و تهدید کننده در سطح جامعه را لازم و ضروری می‌داند. توجه به نقش و تأثیر خانواده به‌عنوان مهم‌ترین نهاد جامعه‌پذیری در جهت کاهش خطرپذیری نوجوانان در مقابل سیگار، مواد مخدر و روان‌گردان، خشونت، رانندگی خطرناک و خطرپذیری جنسی، ضروری و قابل تعمق است.