کتاب درآمدی بر تاویل شناسی ادبی

پیتر سوندی در کتاب درآمدی بر تاویل شناسی ادبی، بعضی مکتب‌ها و اندیشه‌های هرمنوتیک را مورد تحقیق و بررسی قرار داده و با بازبینی آثار محققان آلمانی قرن هجدهم مسیر تغییر و تکامل این نوع از تاویل‌شناسی را به تصویر می‌کشد.

تأویل‌شناسی ادبی نظریه‌ی تفسیر یا تأویل آثار ادبی است. گرچه تأویل‌شناسی در قرن حاضر در شکل‌گیری فلسفه و کلاً پژوهش در علوم انسانی بسیار تأثیرگذار بوده است اما به این دلیل نیست که آیا در زمان کنونی تأویل‌شناسی وجود داشته باشد.

پیتر سوندی (Peter Szondi) یکی از منتقدان ادبی در زمان بعد از جنگ است. اولین بار است که یکی از مجموعه سخنان مهم و جذاب او به زبان انگلیسی آماده شده است. مارتا وودمانسی کتاب درآمدی بر تأویل شناسی ادبی (Introduction to literary hermeneutics) را از آلمانی به انگلیسی ترجمه کرده است و جوئل واینسهایمر مقدمه‌ای نوشته که این اثر برای انگلیسی‌ زبانانی که می‌خواهند با تأویل‌شناسی آشنا شوند مناسب است.

پژوهش دربارۀ فهمیدن متن، قبل از اینکه مورد توجه منتقدان ادبی قرار گیرد، دغدغه‌ی فکری حقوق‌دانان (فقها) و متکلمان بوده است. پیتر سوندی در این کتاب با بررسی آثار محققان آلمانی تأثیر به سزایی بر «نظریه‌ی مادی» تأویل‌شناسی گذاشته است نوعی معرفت‌شناسی فهم که می‌توان بر اساس آن روشِ تأویلِ عملی را بنیان نهاد.

در بخشی از کتاب درآمدی بر تأویل شناسی ادبی می‌خوانیم:

نظریۀ شلایرماخر دربارۀ دو نوع تأویل، یعنی تأویلِ دستوری و تأویلِ فنی یا روان‌شناختی، معلول این نظر اوست که فهم از دو لحظه تشکیل می‌شود: فهمیدن گفتار از این حیث که از زبان نشئت گرفته است؛ و فهمیدن گفتار از این حیث که امری واقع در فکر گوینده است. شلایرماخر می‌گوید:

از یک طرف، هر کسی محلی است که یک زبان به گونه‌ای مشخص در آن شکل می‌گیرد و گفتار او را فقط در چهارچوب کلیت آن زبان می‌توان فهمید، اما، او، در عین حال، روحی است که پیوسته متحول می‌شود و گفتار او در این تحول فقط امری در ارتباط با امور بسیار است. (p. 98)

بنا‌بر‌این، فهمیدن، از نظر شلایرماخر، برابر با متوسل شدن به منظور نویسنده نیست و از این لحاظ دیدگاه او برخلاف تأویل‌شناسی عصر روشنگری است. گفتار یا نوشتاری که بناست فهمیده شود فقط نشانه یا حاملِ یک معنیِ اراده شده نیست. گفتار یا نوشتار در کنش فهم محو نمی‌شود تا جای خود را به مدلول یا منظور محض نویسنده بدهد. برخلاف تأویل‌شناسی عصر روشنگری و تأویل‌شناسی سنّت مدرسی و آباء کلیسا، این خود گفتار یا نوشتار، یعنی تعیّن زبانی، است که موضوع تأویل واقع می‌شود نه معنی یا معانی مختلف یک قطعه. بنا‌بر‌این، مرزی که در پیش‌نویس‌های پیشین تأویل‌شناسی را از بلاغت و بوطیقا جدا کرده بود فرو می‌ریزد؛ فهمیدن معنی با تأویل در استعمال رایجش هماهنگ می‌شود. شلایرماخر می‌نویسد: «بهترین ثمرۀ هر نقد زیباشناختی‌ای فهم تعالی یافتۀ عملکردهای باطنی شعرا و دیگر هنرمندان در زبان است؛ فهمی که به موازات تمام دوره‌ای است که اثر تصنیف شده است؛ از طرح نخستین آن تا تولید نهایی آن.» (p. 191)