کتاب عقد استصناع در حقوق ایران

کتاب عقد استصناع در حقوق ایران نوشته‌ی سولماز هادی، قرارداد سفارش ساخت را از جنبه‌های فقهی (اعم از فقه عام و فقه امامیه) و جنبه‌های حقوقی مورد بررسی قرار می‌دهد و به‌ نقد و بررسی مشکلات و چالش‌های این قرارداد می‌پردازد.

این عقد در معاملات مالی و فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی اهمیت زیادی دارد و از جنبه‌های داخلی و سرزمینی خارج‌ شده و جنبه جهانی و بین‌المللی پیدا کرده است.

بدون شک انسان‌ها در طول زندگی روزمره خویش از این قرارداد استفاده می‌کنند. بنابراین قرارداد سفارش ساخت، جایگاه ویژه در زندگی روزمره انسان دارد. این قرارداد در فقه شیعه امامیه مورد بررسی قرار نگرفته است و فقهای معدودی پیرامون این مطالبی را بیان کرده‌اند.

این قرارداد را حقوق‌دانان و صاحب نظران از حیث حقوق داخلی مورد بررسی قرار نداده‌اند و هیچ‌گونه مقالات حقوقی پیرامون این قرارداد وجود ندارد. در صورتیکه ضرورت تحلیل حقوق این قرارداد بیش از پیش احساس می‌شود. انسان‌ها با داشتن نیازهای مشترک و اجتماعی بودنشان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا نیازهای روحی و روانی، جسمانی و مادی خود را برطرف نمایند یکی از راه‌های تأمین نیازها انعقاد عقود و قراردادها بود.

عقد‌هایی مانند معاوضه، بیع، اجاره، قرض و ضمان در همین راستا اختراع شدند بر همین اساس انسان‌ها در عرصه زندگی اگر به عین یا کالایی نیاز فراوان پیدا می‌کردند به بازار می‌رفتند و به‌ وسیله انعقاد عقود بیع یا معاوضه، آن کالا را تحصیل می‌نمودند.

در بخشی از کتاب عقد استصناع در حقوق ایران می‌خوانیم:

قرارداد پیش فروش به دلیل شباهت‌هایی که با عقد سلم دارد همواره با این عقد مطرح شده است با این وجود این قرارداد پیش فروش متمایز از بیع سلف است به طوری که نمی‌توان قراردادهایی که امروزه تحت عنوان «پیش فروش» رایج می‌باشد را همان بیع سلف دانست. زیرا در قراردادهای پیش فروش امروزی شرایط خاصی همچون لزوم قبض ثمن در مجلس مراعات نمی‌شود حال اینکه می‌دانیم که عدم رعایت شرط فوق و بسیاری از شروط دیگر، موجب بطلان این عقد می‌باشد. پاره‌ای از نویسندگان معتقد است بیع سلف از عقود معین می‌باشد لیکن قراردادهای پیش فروش مشمول ادله عام وجوب وفا همچون «افوا بالعقود» خواهد بود (احمد باقری، ص 233)

آنچه در اینجا قابل بحث است این است که اگر در قراردادی مورد معامله کالاها و اعیان صنعتی باشد و این کالاها و اعیان در زمان انعقاد عقد ساخته نشده باشند و یکی از طرفین قرارداد با دریافت بهایی از طرف مقابل شرط کند که مورد معامله در مدت زمانی مشخص پس از معامله بسازد تسلیم نماید آیا این قرارداد پیش فروش است یا سفارش ساخت؟

پیش از پاسخ دادن به این پرسش باید گفت که هر دو قرار داد لازم هستند و هر دوی آن‌ها الزامی به پرداخت ثمن در مجلس عقد وجود ندارد ولی آنچه من جمیع جهات به نظر می‌رسد این است که قرار داد پیش فروش تا حدی عام تر از قرار داد سفارش ساخت است زیرا قرارداد پیش فروش محصولات کشاورزی و تره بار را دربر می‌گیرد ولی سفارشات ساخت دربرگیرنده مصنوعات صنعتی است. از طرفی در قرارداد پیش فروش فروشنده عین وکالایی را که اوصاف مشخص و معینی دارد را پیش فروش می‌کند ولی در قرار داد سفارش ساخت سفارش دهنده اوصافی را در نظر می‌گیرد و از سازنده می‌خواهد که کالا یا عین مورد سفارش بر طبق این اوصاف بسازد بنابر این در پیش فروش اساساً مشتری اوصافی را سفارش نمی‌دهد و فقط عین یا کالایی که اوصاف معینی را دارد خریداری می‌کند ولی در قرار داد سفارش ساخت کالا طبق اوصاف سفارش دهنده ساخته می‌شود قرار دادهای پیش فروش آپارتمان و پیش فروش خودرو از قرار دادهایی هستند که امروزه بسیاری از مردم درگیر آن‌ها هستند و یک موضوع مبتلا در جامع است به دلیل اهمیت این قرار دادها در ادامه این مبحث به بررسی قرار دادهای پیش فروش آپارتمان در گفتار اول و پیش فروش خودرو در گفتار دوم می‌پردازیم.