کتاب از بیت الحکمه سیاسی تا نهضت ترجمه فرهنگی

مورخان تاریخ اسلام معمولاً دو اصطلاح «بیت الحکمه» و «نهضت ترجمه» را در کنار هم به کار می‌برند. ذهنیت رایج نسبت به این مسئله آنست که یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین محصولات «بیت الحکمه» یا «خزانه الحکمه»، راه اندازی و سپس پشتیبانی از «نهضت ترجمه» بوده است. بنابراین نوع نگرش، دو عنوان «بیت الحکمه» و «نهضت ترجمه» با هم پیوند محکمی پیدا می‌کنند و بیت الحکمه دارای بخش‌هایی است که یکی از آن بخش‌ها بخش ترجمه است؛ یعنی دارالترجمه که هدف ترجمه کتب را دنبال می‌کند.

برخی آغاز بیت الحکمه را زمان خلفای عباسی می دانند، و معتقدند تاسیس آن به هدف دین زدایی، و دور کردن مردم از ائمه بوده است، برخی دیگر معتقدند اینها همه مدیون تلاش های دانش دوستانه مامون بوده است. البته هم درباره بیت الحکمه و هم درباره نهضت ترجمه دیدگاه های اغراق آمیز زیادی مطرح شده که لازم است، همه آنها را به محک عقل و به محک کتب کهن تاریخی آزمود؛ چه اینکه بسیاری از این اغراق­ها زمانی رخ داده اند، که به منابع دست چندم اکتفا شده است.

برخی ملاحظات تاریخی ما را بدان فرا می­خواند که نسبت به این پدیده تاریخی، با تأمل بیشتری بیاندیشیم. به نظر می رسد، نه بیت الحکمه با نهضت ترجمه ارتباط می یابد، و نه نهضت ترجمه یک نهضت گسترده سیاسی بوده باشد؛ بلکه یک حرکت فرهنگی بود که پیش از زمان مامون آغاز شده بود. در این کتاب ضمن بررسی کتب ترجمه شده، و برررسی شخصیت هایی که ترجمه می کرده اند و نیز تحلیل آماری مربوط به امر ترجمه، به نتایجی می رسیم که نه مطابق ستایشگران تلاش های مامون عباسی در امر ترجمه است و نه مطابق با کسانی که نگاهی منفی به خرده فعالیت های فرهنگی مامون و سایر خلفای عباسی داشته اند. نگاه به سیره ائمه معصومین نیز به ما کمک می کند. همچنین لازم است ساختار اجتماعی و فکری مسلمانان سده های نخستین اسلام را جویا شد.