کتاب تاریخ ایران باستان یا تاریخ مفصل ایران قدیم - جلد 1

تاریخ ایران باستان، یکی از کامل‌ترین و طولانی‌ترین کتاب‌ها در زمینه‌ی ایران پیش از اسلام است که در آن بیانِ تاریخ از 2225 سال پیش از میلاد و از دورۀ سومری‌ها و اکدی‌ها آغاز گشته و تا پایان روزگار اشکانیان، پایان می‌یابد متأسفانه عمر نویسنده کفاف نداده تا با بیان دوره‌ی ساسانیان کتاب را تکمیل نماید.(قیمت نسخه چاپی جدید مجموعه 3جلدی تاریخ ایران باستان 110هزار تومان می باشد.)

نویسنده‌ی این کتاب، میرزا حسن‏خان پیرنیا(مشیرالدوله)، از مردان خوش‌نام مشروطه بود که هم‏زمان با پادشاهى رضا شاه پهلوى مانند بسیارى دیگر از رجال شایسته‌ی ملى، از سیاست کناره گرفت و خانه‌نشین شد. این گوشه‌نشینى و ثبات پدیدآمده در کشور، موجب شد که او تاریخ ایران باستان را بنویسد.

عبدالحسین زرین‌کوب درباره‌ی شیوه‌ی تاریخ‌نگارى پیرنیا می‌گوید:

"این اثر، تنها تاریخى نیست، بلکه دائره‌المعارفى درباره‌ی تاریخ، تمدن و فرهنگ گذشته‌ی سرزمین‏هاى مهم دنیا به ویژه یونان، روم، سوریه، مصر، عربستان، میان دو رود، هند و... به شمار مى‏رود؛ چنان‌که خواندن آن، نه‌تنها موجب آشنایى خواننده با تاریخ و سرگذشت سلسله ‏هاى ایرانى (مادها، هخامنشیان و اشکانیان) و سلسله‏ هاى یونانى سلوکى مى‏شود، که اطلاعات نیکو و اصیلى درباره تاریخ خاورمیانه‌ی امروز و یونان باستان به وى عرضه خواهد کرد."

تاریخ ایران باستان از زمان تألیف تاکنون چندین‌بار به چاپ رسیده و همواره مورد استقبال پژوهشگران حوزه‌ی تاریخ و علاقه‌مندان به ایران باستان قرار گرفته ‌است، برای آنها که علاقمند هستند تاریخ ایران را عاری از غلو و زیاده‌گویی بخوانند. وسواس حسن پیرنیا (مشیرالدوله) در هرچه مستندتر کردن کتاب، ستودنی‌ست، و همین امر سبب شده تا بسیاری از اظهارنظرهای درج شده در کتاب، بدون بزرگنمایی و قابل‌اطمینان باشد.