کتاب چشم سگ اثر عالیه عطایی، شامل مجموعهای از داستانهایی است که شما را با تجربهی زندگی مهاجران افغان همراه میکنند و از رنجهای ناگفته، عشقهای نافرجام و چالشهای زیستن آنها در تبعید میگویند. هر یک از هفت داستان این مجموعه، راوی و ماجرای متفاوتی دارد، اما در همگی میتوان شمهای از مشکلات زیستن به عنوان مهاجر افغانستانی پیدا کرد؛ از سر کردن با پیامدهای جنگ و مشکل اقامت تا سوءظنهای جامعه و تلاش برای بقا.
دربارهی کتاب چشم سگ
وقتی صحبت از ادبیات مهاجرت در میان نویسندگان ادبیات داستانی معاصر ایران باشد، بلافاصله نام عالیه عطایی را میشنویم؛ بانویی که بارها رنج جلای وطن و دلتنگی برای دیار مادری را به شکلهای گوناگون در داستانهای خود گنجانده است. در کتاب چشم سگ، هفت داستان از این نویسندهی تحسینشده را مرور خواهیم کرد، داستانهایی از دیار شرق، از هرات و سمرقند، و از سد هریرود و بدخشان...
عقاب ماده بیش از عقاب نر خوراک میخواهد، برای سیر کردن یک مار پیتون هم هشت عدد مرغ نیاز است. «ضیا» کسی که این اطلاعات را میداند؛ او یک مأمور باغوحش نیست، یک عاشق طبیعت هم نیست. او این زبانبستهها را از مرز گذرانده تا بلکه با فروششان پولی دشت کند. در کتاب چشم سگ عالیه عطایی، انسانها تنها قربانیان کوچ اجباری نیستند.
متروی دروازه دولت تعطیل شده، البته نه به قصد تعمیر. خبر احتمال بمبگذاری تن یک شهر را لرزانده و خسرو نیز از این وحشت همگانی بینصیب نمانده است. در این حال است که مهمان تازهوارد خانهی او، رفتارهای مشکوکی از خود نشان میدهد. «نگاره» زن مهاجر افغان به این بساط بمبگذاری چه دخلی دارد؟

مجموعه داستان چشم سگ: قصهای از آن سوی مرز
وقتی صحبت از ادبیات مهاجرت باشد، در یک سو شاهد فرهنگ میزبان هستیم، فرهنگی که یا پناهندههای از راه رسیده را با آغوش گرم میپذیرد یا با بیرحمی آنها را از خود میراند. از سوی دیگر مهاجرانی را میبینیم که بهتازگی رخت سفر بر زمین گذاشتهاند، اما همچنان شب و روز را با امید و هراس میگذرانند. آیا میزبان آنها را خواهد پذیرفت؟
در چشم شخصیتهای مجموعه داستان چشم سگ، ترسی موج میزند، ترسِ پذیرفته نشدن. خسرو که از فلاکت گذشتهاش گریخته و کسی از هویت افغانستانی او خبر ندارد، درست در چنین موقعیتی قرار گرفته. او نمیخواهد جایگاهی را که بهزحمت به دست آورده است بابت یک مهمان ناخوانده به باد دهد.
داستانهای عالیه عطایی رنگورویی اجتماعی دارند، اما مگر نه اینکه جامعه یک رشتهی درهمتنیده از روابط پیچیدهی آدمهاست؟ در داستان بعدی کتاب چشم سگ نشر چشمه، تجربهی زیستهی مهاجران به روابط تلخ و شیرین و انگیزههای عاطفی میآمیزد، تهرنگی از فضای جاسوسی و درام سیاسی میگیرد و در نهایت لایههای روانشناختی پیدا میکند.
داستانهای عالیه عطایی؛ روایت عشق در غربت
فقط تاریخ میداند که از دل کوچها و مهاجرتها چه عاشقانههایی زاده شده است. قصهی عشق ملالی و فرهاد مثل کتابهای شعر است، یک یار از دیار افغان و دیگری از ایران. اما عاشقانههایی که در دو سوی مرزها شکل میگیرند همیشه هم به خوشی و خرمی قصهها نیستند. در ادامهی داستان «ختم عمههما» خواهیم دید که یک اتفاق ناگهانی چگونه شکاف تفاوتهای بینمرزی را بیش از پیش پررنگ میکند.
«بیپناهی» برای کسی که طعم مهاجرت را چشیده واژهی آشنایی است، اما در داستان «سی کیلومتر» حس تلخ تنهایی و بیپناهی را در چهرهی یک ایرانی خواهیم دید، یک دانشجوی اهل بیرجند که در تهران درس میخواند. در داستانهای عالیه عطایی، مهاجران همیشه بازیگر نقش اصلی نیستند. در داستان «اثر فوری پروانه»، شاهد برخورد یک ایرانی مرفه با کارگران افغانستانی هستیم، برخوردهایی که مشابهش را در زندگی واقعی بسیار سراغ داریم.
دنیا تنها یکبار به ما فرصت زیستن میدهد و ما عمر فانی را در حالی میگذرانیم که خبری از هزاران تجربهی زیستهی متفاوت از زندگی خود نداریم، تجربهی زیستن بهعنوان یک فرزندخوانده، یک فرد معروف، یک مهاجر. و مگر ادبیات چیزی جز همین فرصتِ دوباره زیستن است؟
خرید کتاب چشم سگ فرصتی برای دیدن جهان از چشم یک غربتنشین است، فرصتی برای درک تجربهی زیستهی مهاجران. شاید پس از مرور این مجموعه داستان اجتماعی احساس کنید مدتی را در تن انسان دیگری زیستهاید، انسانی که روزی خانه و سرزمینش را برای همیشه پشت سر گذاشته.
جوایز و افتخارات کتاب چشم سگ
- رتبهی نخست بخش مجموعهداستان جایزهی ادبی مشهد، سال 1400
- دریافت لوح تقدیر هیئت داوران جایزهی مهرگان ادب در بخش مجموعهداستان کوتاه
- دریافت جایزهی بخش اصلی داستان تهران برای داستان «سی کیلومتر»، سال 1394
- دریافت جایزهی بخش اصلی داستان تهران برای داستان «شبیه گالیله»، سال 1397
کتاب چشم سگ برای شما مناسب است اگر
- به داستانهای اجتماعی علاقه دارید و به دنبال آثاری هستید که علاوه بر ارزش ادبی، نگاهتان را به مسائل اجتماعی و انسانی گستردهتر کنند.
- دربارهی ادبیات مهاجرت کنجکاو هستید و میخواهید فراتر از مرزهای جغرافیایی، با انسانهایی آشنا شوید که میان دو سرزمین و دو فرهنگ زندگی میکنند.
در بخشی از کتاب چشم سگ: مجموعه داستان میخوانیم
میقات پای تلفن گفت «میت نباید روی زمین بماند. آب نیست، با آبمعدنی غسل دهید.» بعد بلافاصله زنگ زد به کارخانهی مهنوش بیرجند، سفارش یک وانت آبمعدنی داد و گفت تا ظهر به منطقهی مرزی برسد که کار لنگ است. ملالی به دهان پدرش زل زد ولی از خجالت لال بود. عمهی فرهاد مُرده بود ولی پدر بیشورا کردن برای آنها همه حکم میداد که چی کنند و چی نکنند.
وقتی توی ماشین نشستند، میقات با سگرمههای درهم به ملالی گفت «بعید است این مرد برای تو شوهر شود، اما برای ما هنوز داماد است. کمی عقل بهشان امانت دهیم، واکم غلطی بکنند.»
ملالی سکوت کرد و جوابی نداد. میدانست پدرش هنوز از ازدواجشان دل خوش ندارد اما فهم داشت که فرهاد دوستش دارد و برای سر گرفتن این ازدواج چه راه سختی رفته. از یک ماه قبل یا نه، همان یک سال قبل که با فرهاد آشنا شده بود گرفتار میختپانی خانوادهها بود. همین صبح سارهجان خواسته بود روسری ساتنِ سیاه سرش کند و چون بلد نبود هی غر زده بود. آخرش با هزار مصیبت روسری را با گیرهی مو نگه داشته بود اما ماشین پیچ را که رد کرد، باد بَرش داشت. میقات از آیینه نگاه کرد و تودماغی گفت «خدا را شکر به ختم میرویم و اینطور هستی شما. ماشاءالله سرخوش. ماشاءالله. جلِ دیگری به خودت میبستی.»
سارهجان مثل همیشه بیخیال و دلسنگین جوابش را نداد. بیست و شش سال بود که به حرفهای میقات توجه نمیکرد. میقات هم منتظر جواب نبود و صدای ضبطصوتش را بلند کرد. در عوض ملالی گره روسریاش را محکم کرد و خودش را در شیشهی ماشین نگاه کرد. چند تار موی سرخش را با آب دهان خیس کرد و تاب داد و با دقت انداخت وسط پیشانی، طوری که چهرهاش را به دو نیم تقسیم کند لابد به نظر خودش اینطور قشنگتر میشد.
بله























