اندیشهی ما چیزی نیست جز آنچه حافظ و فردوسی سرودهاند. کتاب بخت خواب زده اثر حسن فشارکی شما را با تأثیر ادبیات و فلسفه بر شیوهی اندیشهورزی و جهانبینی ایرانیان در حال حاضر آشنا میکند و تأثیرات خاموش و غیرملموسی را که سنتهای ادبی بر ذهنیت ما گذاشتهاند، واکاوی میکند. در این کتاب با برخی از اشعار شاعران کهن و تفسیر و نقد آنها آشنا میشویم.
دربارهی کتاب بخت خواب زده
هنگامی که انسان به چیزی بسیار نزدیک است، نمیتواند آن را بهخوبی ببیند و تفسیر کند. یک شهروند چینی نمیداند تا چه اندازه تحتتأثیر فرهنگ و فلسفه و آداب و رسوم چینی است تا زمانی که از آن محیط بیرون رود و وضعیت خود و ارتباط و تقابلش با فرهنگ کشورش را از دور نظاره کند.
ما ایرانیان نیز در میان فرهنگهای گوناگون و مدرنیته و... سردرگم شدهایم و نمیتوانیم شدت و شیوهی اثرگذاری ادبیات بر هویتمان را تشخیص دهیم. کتاب بخت خواب زده اثر حسن فشارکی از کتابهای نقد ادبی است که ما را با تأثیر ادبیات و فلسفه بر یکدیگر و هویت ایرانی در شاهنامه که بر هویت فعلی ما اثرگذار بوده است، آشنا میکند.
ادبیات فارسی همچون راهنمایی برای زندگی خردمندانه و شریف است که در هر زمینهای به ما راه و روش زیستن را نشان میدهد؛ شاهنامهی فردوسی مملو از توصیههای ادبی به خردورزی، مسئولیتپذیری، آزادمنشی و بشردوستی است که اگر بخواهیم آن را برای زندگی خود همچون یک الگو قرار دهیم، با خلأ خطمشی نیکمنشی مواجه نخواهیم شد.
حسن فشارکی در کتاب بخت خواب زده توانسته ارتباطی میان جامعهشناسی، تأثیر مفاهیم نیک همچون شجاعت و مفاهیم منفی مانند تقدیرگرایی بر اندیشه و زیست ایرانیان را شرح دهد.
هویت ایرانی در شاهنامه از منظر حسن فشارکی
بستر تاریخی همهچیز را دگرگون میکند. آموزهای که هزاران سال پیش مثبت و سازنده بود، حالا مخرب و ویرانگر است و کسی که بدون در نظر گرفتن تغییرات و بستر تاریخی، شعر یا متنی را بخواند و دربارهی آن قضاوت کند، جاهل است.

در شعر فردوسی، حافظ و سعدی مفاهیم بسیاری وجود دارند که در حال حاضر، با فرهنگ زمانهی ما همخوانی ندارند؛ بهطور مثال، در زمانهی فعلی بیگانهستیزی و قومگرایی عملی نژادپرستانه و دور از ادب و تمدن است، اما همین دیدگاه در دوران فردوسی، بخشی از اندیشهی ملیگرایانه بود و فردی که نسبت به نژاد و قوم دشمن، نگاه خصمانه نداشت، بیخرد بود؛ زیرا جامعهی آن دوران اینگونه اقتضا میکرد.
کتاب بخت خواب زده اثر حسن فشارکی ما را با دیدگاههای متناقض فردوسی نیز آشنا میکند. این دیدگاهها نشاندهندهی پراکندگی افکار این شاعر خوشسخن نیست؛ بلکه او با توجه به شعر و منظوری که در آن موقعیت سروده، مفهومی را بازگو کرده است؛ بهطور مثال، ما نمیتوانیم بگوییم فردوسی در شعرهای خود زنستیزی کرده یا مقام زنان را گرامی داشته است.
فردوسی در اشعاری که مربوط به ماجرای سیاوش است؛ زن این حماسه، سودابه، را شخصیتی نهچندان مثبت ترسیم کرده و این زن را با اژدها و دیو برابر دانسته است؛ اما در ماجرای سهراب و گردآفرید، گردآفرید دختری نیکمنش، شجاع و درستکار و نگاه فردوسی به زنانی چون او و تهمینه و... کاملاً مثبت است.
مطالعهی آثار کلاسیک؛ راهی برای شناخت مردمان یک سرزمین
فرهنگ صرفاً عنصری شبحوار نیست که بر فراز زندگی ما سایه انداخته باشد و آن را در هر فکر و اندیشهی خود حس نکنیم؛ ما در هر رفتار و گفتار خود از فرهنگ و تاریخمان تأثیر گرفتهایم و بدون اینکه خود حس کنیم، زیستمان مبتنی بر سنتهای ادبی و اندیشهی غالب بر گفتمان تاریخی ایران است. یکی از واضحترین نشانههای آن را هنگام فال گرفتن با دیوان حافظ شیرازی مشاهده میکنیم.
زمانی که فال میگیریم، احساس میکنیم حافظ همان حرف دل و اندیشهی ما را بازگو کرده، اما این موضوع علت و معلول معکوسی دارد؛ حافظ در شعر خود حرف ما را بازتاب نداده، بلکه اندیشه و دلخواستههای ما برآمده از همان اندیشه و جهانبینی حافظ و سایر اندیشمندان فرهنگی ایران است.
بازنگری در اندیشههای برآمده از سنت و مدرنیته
کتاب بخت خواب زده نشر سورا به ما نشان میدهد که اندیشهی پوچانگارانه و خوشباشی خیام بر اندیشه و غایتمندی ما اثر گذاشته و این تأثیر موجب شده تا ما اکنون با همان ذهنیت بیندیشیم، آرزو کنیم و به دنبال کشف حقیقت باشیم. بخش عظیمی از اندیشهی امروزی ما متأثر از سنت و فرهنگ کلاسیک است و نمیتوان این موضوع را خوب یا بد دانست.
حسن فشارکی از ما میخواهد تا با بازاندیشی در باورهای خود، اعتقاداتی را که موجب ظلم به دیگری و یأس در وجود ما میشوند، با باورهای تازه جایگزین کنیم و در عین حال هویت ملی خود را از یاد نبریم.
با خرید کتاب بخت خواب زده از حسن فشارکی با تأثیری که سنتهای ادبی و شیوهی اندیشهورزی شاعران کهن بر طرز اندیشهی ما بر جای گذاشتهاند، آشنا میشویم و درمییابیم که طرز تفکر و زیست ما، تا چه حد مبتنی و منطبق با تاریخ سرزمینمان است.
کتاب بخت خواب زده برای شما مناسب است اگر
- به کتابهای مرتبط با پژوهش و نقد ادبی علاقهمندید و میخواهید با اثری آشنا شوید که شما را با ارتباط مفاهیم فلسفی با ادبیات کلاسیک آشنا کند.
- به خواندن شاهنامهی فردوسی، اشعار خیام، مثنوی مولوی و سایر گنجینههای ادب فارسی علاقهمندید و در جستوجوی اثری هستید که شما را با تأثیر این مضامین بر فرهنگ و اندیشهی جمعی ایرانیان مواجه سازد.
- دانشجوی ادبیات فارسی هستید و به اثری نیاز دارید که ورای متن و تفسیر ابیات و اشعار را در اختیار شما بگذارد.
در بخشی از کتاب بخت خواب زده: پیکار گفتارها در ادب فارسی میخوانیم
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
زهر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
آزادی مدرن آزادی نفس است از روح و نیز آزادی فرد است از دیکتاتوری جامعه و حکومت، البته تا آن جا که به آزادی دیگران آسیبی وارد نشود. آزادی مدرن باید تعادلی میان خواستها و تمایلات جسمانی و روحی فرد و مصالح جامعه برقرار کند. آزادی مدرن دارای صورتبندی پیچیدهای است، صرفاً یک لفظ کلی نیست؛ ابزاری برای برقراری، تثبیت و استحکام میطلبد و آن قانون اساسی است، به مجلسی نیز جهت شور و مشورت و وضع قوانین جدید و حتی الغاء قوانین قدیم نیازمند است. اعضای این مجلس را افراد جامعه انتخاب و آنها به وضع قانون مبادرت میورزند و کارشناسان علوم اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، روانشناسی نیز مردم را راهنمایی میکنند.
طبیعی است که اختلافنظرهایی در هر مورد بروز کند. از این رواست که احزاب و سازمانهایی ایجاد شده تا با یکدیگر به بحث و گفتوگو بپردازند. سایهی افکار نامطلوب و استبدادی گذشتگان بر زندگی و باورهای مردم به تدریج با راهنمایی اندیشمندان، یعنی کسانی که تجربیات هزاران ساله، بهخصوص چند قرن اخیر بشریت را مرور کردهاند و ژرفاندیشانه چشم به آینده دارند و نه به گذشته، جای خود را به اندیشهها و قوانین و ارزشها و سبکهای جدید زندگی میدهد. در این میان جدالی سخت بر سر آزادی در جامعه، ذهن و عرصهی اجتماع، در میگیرد، جدالی میان مرتجعان و نواندیشان. آزادی آرام آرام صورتبندی و اجرا میشود. همهچیز دارای انعطاف است، "آنچه سفتوسخت است دود میشود و به هوا میرود".
بله













