کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه

کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه اثر حسن عظیمی، سفری به تاریخ تئاتر سنتی ایران، سیاه بازی و نمایش‌های روحوضی است. نویسنده در کنار شرح و سال‌شمار زندگی خود، نمایشنامه‌های کهن و کمتر شناخته‌شده‌ی سنتی ایران را به زبان امروزی بازآفرینی کرده است. این کتاب منبعی گران‌بها برای علاقه‌مندان به نمایش سنتی ایرانی، فرهنگ عامه و تاریخ تئاتر است.

درباره‌ی کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه

اواسط دوران حاکمیت سلسله‌ی قاجاریه، آخرین دوره‌ای بود که فرهنگ ایرانی هنوز با فرهنگ غربی چندان درنیامیخته بود و رگه‌هایی از آداب و رسوم سنتی ایرانی در آن دیده می‌شد. این دوره، عصر طلایی نمایش روحوضی و سیاه بازی و اوج تئاتر ایرانی بود. پس از دوران قاجاریه، سال‌های متمادی نمایش‌های ایرانی رو به فراموشی رفتند تا اینکه در دهه‌ی 50، حسن عظیمی توانست بسیاری از آن‌ها را پیدا و به زبان امروز بازنویسی کند. تعدادی از این نمایشنامه‌ها در کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه بازآفرینی و گردآوری شده‌اند.

کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه اثر حسن عظیمی ابتدا ما را با تاریخچه‌ای مختصر از سیاه‌بازی و نمایش روحوضی و دلیل اینکه چرا این نوع نمایش‌ها به این نام‌ها معروف شده‌اند، آشنا می‌کند و سپس زندگی‌نامه‌ی خود، از کودکی گرفته تا تحصیلات و چگونگی ورود به عرصه‌ی تئاتر، را روایت می‌کند.

نمایش سیاه‌بازی؛ روایت‌گر فرهنگ عامه

نمایش سیاه بازی متعلق به ایران است؟ این پرسشی است که پژوهشگران تئاتر هنوز نتوانسته‌اند پاسخی قطعی برای آن بیابند. برخی معتقدند سیاه‌بازی متعلق به بردگان آفریقایی بوده است. گروهی دیگر این هنر را به کولی‌های هندی مرتبط می‌دانند و عده‌ای دیگر تصور می‌کنند سیاه‌بازی به برده‌هایی ارتباط دارد که تاجران از مکه به ایران می‌آوردند و چون این غلامان نمی‌توانستند فارسی را به‌خوبی صحبت کنند، موجب شادی و خنده‌ی دیگران می‌شدند.

در کتاب از لاله زار تا شانزه لیزه چنین مطرح شده است که در نمایش سیاه‌بازی معمولاً یک ارباب و رعیت یا مرشد و مرید حضور دارند که نشان‌دهنده‌ی جامعه‌ی طبقاتی ایران هستند. در این نمایشنامه‌ها، کسی که در طبقه‌ی اجتماعی پایین‌تر قرار دارد، حقیقت را با صداقت و صراحت بیان می‌کند.

نمایشنامه‌های تخت‌حوضی؛ آینه‌ی فرهنگ عامه‌ی ایران

کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه اثر حسن عظیمی ما را با چند نمایشنامه‌ی سیاه بازی روبه‌رو می‌کند. یکی از این نمایشنامه‌ها «بلورک و چشمه‌ی نوش» است. در این نمایش قدیمی که پنجاه و چند سال پیش به زبان امروزی بازآفرینی شد، پادشاهی به نام خدیو زندگی می‌کند. نام غلام این شاه فینگلی است؛ غلامی تندزبان و شوخ‌طبع. خدیو طبق آنچه جادوگران و خواب‌گزاران به او گفته‌اند، تصور می‌کند اگر صاحب فرزند دختر شود، خواهد مرد؛ به همین دلیل نوزادان دختر خود را می‌کشد.

حسن عظیمی در این نمایشنامه شخصیتی به نام امیرزاده چکاوک را نیز خلق کرده است که تصمیم می‌گیرد یکی از دختران، بلورک، را با خود ببرد. پادشاه که از این موضوع باخبر می‌شود، به فینگلی دستور می‌دهد امیرزاده و بلورک را بکشد، اما فینگلی همراه آن دو به جنگل می‌رود. در این میان، وقایعی رخ می‌دهند که ما را با فرهنگ خرافی ایران در گذشته آشنا می‌کنند.

حسن عظیمی؛ احیاگر نمایش‌های سنتی ایران

کتاب از از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه انتشارات افراز، نمایشنامه‌های دیگری همچون «بیژن و منیژه» را نیز که از شاهنامه‌ی فردوسی اقتباس شده‌اند و نشان‌دهنده‌ی نفوذ ماندگار این اثر تاریخی در زندگی روزمره‌ی مردم ایران هستند، به ما ارائه می‌دهد. حسن عظیمی افسانه‌ها و نمایش‌های کهن در حال نابودی را احیا کرد و توانست بسیاری از آن‌ها را به شکلی قابل اجرا بازآفرینی کند.

با خرید کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه حسن عظیمی، با اوج هنر نمایش و تعدادی از نمایشنامه‌های سنتی و آیینی ایران آشنا می‌شوید؛ آثاری که نگاه شما را به نمایش تخت‌حوضی تغییر خواهند داد.

کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه برای شما مناسب است اگر

• به فرهنگ عامه و نمایش‌های آیینی ایرانی علاقه دارید و می‌خواهید چند نمایشنامه کمدی ایرانی و اجتماعی مربوط به دوران قاجار و پیش از آن را مطالعه کنید.
• نام «سیاه بازی» برای شما آشناست و می‌خواهید چند نمایشنامه‌ی شاخص این گونه‌ی نمایشی را بخوانید.
• می‌خواهید درباره‌ی هنر، فرهنگ و آداب و رسوم سنتی ایران، از جمله جشن‌های کهن، بیشتر بدانید.
• دانشجوی تئاتر یا نمایشنامه‌نویسی هستید و می‌خواهید درباره‌ی تئاتر ایران و نمایشنامه‌های ایرانی تحقیق کنید.

در بخشی از کتاب از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه می‌خوانیم

فردوسی: من در شاهنامه از مهر و عشق، نامردی و جوان‌مردی، از داد و بی‌داد سخن‌ها بسیار گفتم. اما سلطان محمود با عهد‌شکنی خود دلم را آزرد.

یار مهربان: تغییر چهره نشانه ترس است.

فردوسی: من از فردای بی‌تو می‌ترسم.

یار مهربان: در اوج کهن‌سالی تو را چون نهالی تازه‌کاشته می‌بینم. ‌ای کاش یزدان پاک فرصت مراقبت از تو را به من می‌داد تا همانند کتابت بارور شوی. می‌دانم که شایستگی تو بالاتر از تمامی شاعران است، امان از زمان، آخ که زمان و ساعت می‌رود که به پایان دشوارترین لحظات خود برسد. در این لحظه، اندوه و پریشانی تو بر من بسیار سنگین می‌آید. بیا چون گذشته که نگاهم می‌کردی و لبخندی بر لب داشتی بیاد دوران خوش جوانی با نگاهی از مهر، لبی پُر از خنده در این واپسین لحظه‌های زندگی همراهیم کن.

فردوسی: تو در شبی تیره و تار با قلبی پر از مهر و صدایی خوش‌تر از صدای بلبلان با زدن چنگ و گفتن قصه‌ی بیژن و منیژه از دهقان‌زاده‌ای گوشه‌گیر شاعری بلندآوازه ساختی. شب در برابر شب ولی اینک من عاجز و ناتوان که در این شب تیره و تار تسلیم رضای خداوندی.

یار مهربان: خود می‌گفتی اگر مرگ نبود و زاد و ولد همیشه جاری بود آن‌گاه سکنی گزیدن که هیچ، برای ایستادن به روی زمین هم جایی نبود.