کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه اثر لیندا سیگر از نشر چشمه

کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه نوشته‌ی لیندا سیگر، درباره‌ی چیزی است که شخصیت‌ها به زبان نمی‌آورند، اما تماشاگر آن را حس می‌کند. یک مکث کوتاه، عوض‌کردن موضوع یا نگاه نکردن به طرف مقابل گاهی بیشتر از چند خط دیالوگ اطلاعات می‌دهد. زیرمتن از همین فاصله میان ظاهر صحنه و حقیقت پنهان آن شکل می‌گیرد.

درباره‌ی کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه

این کتاب هم راهنمایی آموزشی برای نویسندگان است و هم بررسی سازوکار زیرمتن در روایت. کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه توضیح می‌دهد که معنای پنهان فقط پشت دیالوگ قرار ندارد؛ رفتار شخصیت، گذشته‌ی او، فضای صحنه، تصویر، استعاره و حتی ژانر نیز می‌توانند چیزی متفاوت از معنای آشکار متن بگویند.

فرض کنید شخصیتی در پاسخ به یک خبر تلخ فقط بگوید «خوبم» و بلافاصله شروع به مرتب‌کردن وسایل روی میز کند. جمله‌ی او اطلاعات چندانی ندارد، اما رفتار عصبی‌اش حقیقت را آشکار می‌کند. اگر نویسنده همان احساس را مستقیم توضیح دهد، صحنه تخت و قابل‌پیش‌بینی می‌شود. زیرمتن به مخاطب اجازه می‌دهد خودش فاصله‌ی میان کلمات و احساس واقعی را کشف کند.

زیرمتن چگونه وارد فیلم‌نامه می‌شود؟

در کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه می‌خوانیم که یکی از راه‌های ساختن زیرمتن، شناخت گذشته و نیازهای شخصیت است. وقتی نویسنده می‌داند شخصیت از چه چیزی می‌ترسد یا چه خواسته‌ای را پنهان می‌کند، دیالوگ و کنش او معنای دوم پیدا می‌کنند. شخصیت ممکن است درباره‌ی موضوعی روزمره حرف بزند، درحالی‌که در واقع مشغول تهدیدکردن، درخواست محبت یا دفاع از خودش است.

زیرمتن می‌تواند از دل حرکت و تصویر نیز بیرون بیاید. فاصله‌ی دو شخصیت در قاب، شیوه‌ی لمس‌کردن یک شیء یا تکرار تصویری خاص اطلاعاتی را منتقل می‌کند که نیازی به بیان مستقیم ندارند. لیندا سیگر سراغ ژانر هم می‌رود و نشان می‌دهد یک موقعیت مشابه در کمدی، ملودرام یا فیلم جنایی چگونه معنای پنهان متفاوتی پیدا می‌کند.

چرا زیرمتن با ابهام بی‌هدف فرق دارد؟

زیرمتن قرار نیست اطلاعات ضروری را عمداً از مخاطب پنهان کند. معنای دوم باید نشانه‌هایی در صحنه داشته باشد تا تماشاگر بتواند آن را کشف کند. اگر هیچ ردی باقی نماند، حاصل کار عمق نیست؛ صرفاً سردرگمی است. نویسنده‌ی خوب میان توضیح‌دادن بیش‌ازحد و حذف اطلاعات تعادل ایجاد می‌کند.

در کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه نشر چشمه، لیندا سیگر با مثال‌های سینمایی، تمرین‌های پایان فصل و پرسش‌های تحلیلی نشان می‌دهد زیرمتن در عمل چگونه ساخته می‌شود. این آموزش‌ها هنگام بازنویسی کاربرد بیشتری پیدا می‌کنند؛ نویسنده می‌تواند دیالوگ‌های بیش‌ازحد توضیحی را تشخیص دهد و بخشی از معنا را از طریق رفتار شخصیت، تصویر یا سکوت منتقل کند.

مهدی کیا این اثر را به فارسی ترجمه کرده و نشر چشمه آن را منتشر کرده است. خرید کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه: آن چه پنهان است به کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند شخصیت‌هایشان به‌جای توضیح‌دادن احساسات، آن‌ها را در دل صحنه آشکار کنند.

کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه برای شما مناسب است اگر

• در حال نوشتن یا بازنویسی فیلم‌نامه هستید.
• دیالوگ‌های آثارتان بیش‌ازحد مستقیم شده‌اند.
• به تحلیل رفتار و انگیزه‌ی شخصیت‌ها علاقه دارید.
• به‌دنبال درک بهتر فیلم و تحلیل آن‌ها هستید.

در بخشی از کتاب زیرمتن در فیلم‌نامه: آن چه پنهان است می‌خوانیم

سال‌ها پیش یکی از دوستان من که به طور پنهانی به مردی علاقه‌مند بود، تصور می‌کرد آن مرد هم عاشق او شده است. او جزئیات تفسیرهایش را برایم شرح داد که از تمامی نشانه‌های ظریف مشاهده کرده بود. یکی از مواردی که به من گفت این بود؛ «هر دومون یه نوع غذای چینی رو دوست داریم.» او فکر می‌کرد داشتن سلیقه‌ی مشترک در مورد غذای چینی نشان می‌دهد آن دو برای یکدیگر ساخته شده‌اند و آن مرد عاشق او شده و در فکر ازدواج با اوست! دوست من اشتباه می‌کرد. آن مرد صرفاً به همان غذای چینی‌ علاقه داشت که دوست من هم طعمش را می‌پسندید. این دوست من در نهایت با فرد دیگری ازدواج کرد.

در فیلم بهتر از این نمی‌شه پس از آن‌که مِلوین با پرداخت هزینه‌ی آزمایش‌های پزشکی و مخارج بیماری پسر کارول به او کمک می‌کند، کارول این‌طور نتیجه‌ می‌گیرد که قصد مِلوین از انجام این‌ کارها اغوا کردن او بوده است. وقتی کارول با مِلوین روبه‌رو می‌شود و به او می‌گوید که فکر می‌کند چه زیرمتنی در کار بوده و تأکید می‌کند که هرگز با او به بستر نخواهد رفت، مِلوین گیج می‌شود و هر دو از این تفسیر اشتباه شرمنده می‌شوند. به‌نظر می‌رسد کارول در مورد انگیزه‌های مِلوین اشتباه می‌کرده. کنش‌های مِلوین نشان می‌دهد او در تلاش است که یاد بگیرد به سرنوشت دیگران هم اهمیت بدهد. می‌توان این‌گونه قضاوت کرد که مِلوین در عمق ضمیر ناخودآگاهش، واقعاً از لحاظ جنسی مجذوب کارول شده باشد چون در نهایت او را می‌بوسد، اما به‌نظر می‌رسد انگیزه‌ی اصلی مِلوین علاقه‌ی رو به افزایش او نسبت به سرنوشت کارول و پسرش بوده است.