معرفی و دانلود کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا

معرفی کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا

کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا، با نگاهی تحلیلی و روایی، یکی از حساس‌ترین و پرتنش‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران، یعنی سال‌های 1320 تا 1332 را بررسی می‌کند؛ دوره‌ای که از سقوط رضاشاه آغاز می‌شود و با کودتای 28 مرداد پایان می‌یابد. سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در این روایت تاریخی، نه یک چهره‌ی حاشیه‌ای بلکه محور اصلی فهم تحولات سیاسی، نظامی و اقتصادی این سال‌ها است. جمال خسروی، صالح امین پور و عبدالله ساجدی با تألیف این زندگینامه، کوشیده‌اند پیوند میان ساختار قدرت، ارتش، نفت و منازعه‌ی دولت و جامعه را به‌دقت واکاوی کنند.

درباره‌ی کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا

کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا نشان می‌دهد که پس از کناره‌گیری رضاشاه در سال 1320، ساخت قدرت در ایران وارد مرحله‌ای از بی‌ثباتی شد. اشغال کشور توسط متفقین، تضعیف اقتدار دولت مرکزی، حضور فعال نیروهای خارجی و ناتوانی شاه جوان در اعمال اراده‌ی سیاسی، شرایطی پدید آورد که با دوران اقتدارگرایی پیشین تفاوتی بنیادین داشت.

در این فضای متکثر و پرآشوب، مجلس، احزاب سیاسی، مطبوعات و نیروهای اجتماعی نقش پررنگ‌تری یافتند، اما در عین حال ارتش همچنان یکی از اصلی‌ترین پایه‌های قدرت باقی ماند. جمال خسروی، صالح امین پور و عبدالله ساجدی، نویسندگان کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا به‌خوبی نشان می‌دهند که افسران بلندپایه‌ای چون رزم‌آرا، چگونه در این شرایط نه فقط کارکرد نظامی، بلکه نقش سیاسی تعیین‌کننده‌ای پیدا کردند.

لایحه‌ی الحاقی نفت؛ خشم ملی‌گرایان و روحانیون سیاسی

رزم‌آرا در این کتاب به‌عنوان زاده‌ی مستقیم پروژه‌ی دولت‌سازی رضاشاه معرفی می‌شود؛ پروژه‌ای که ارتش را ستون فقرات دولت مدرن می‌دانست. او با تحصیلات نظامی منظم، تسلط بر دانش روز نظامی و مهارت بالا در امور ستادی، برنامه‌ریزی و سازماندهی، نمونه‌ی کامل افسران تکنوکرات دوران پهلوی اول بود. جمال خسروی و دیگر نویسندگان کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا تأکید می‌کنند که رزم‌آرا بیش از آنکه به سیاست به معنای متعارف آن باور داشته باشد، به عقلانیت اداری، نظم بوروکراتیک و کارآمدی ساختار دولت معتقد بود. از نظر او، کشور با شعار و احساسات اداره نمی‌شد، بلکه نیازمند برنامه، آمار، تخصص و اقتدار مرکزی بود.

اما مسئله‌ی نفت، مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین محور کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا است. نویسندگان کتاب بر این باورند که ورود رزم‌آرا به نخست‌وزیری، پیوندی مستقیم با بحران نفت داشت. او با حمایت ضمنی انگلستان به قدرت رسید و متعهد بود که در تصویب قرارداد الحاقی نفت نقش مؤثری ایفا کند. در نتیجه، لایحه‌ی الحاقی نفت به مهم‌ترین چالش دوران زمامداری او تبدیل شد؛ چالشی که نه‌تنها دولت، بلکه کل فضای سیاسی کشور را دوپاره کرد.

در روایت کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا، مخالفت شدید رزم‌آرا با ملی شدن صنعت نفت، نقطه‌ی آغاز تقابل جدی او با نیروهای ملی‌گرا است. استدلال اصلی رزم‌آرا، فقدان توان فنی، مدیریتی و انسانی ایران برای اداره‌ی صنعت عظیم نفت بود. او ملی شدن را اقدامی شتاب‌زده و خطرناک می‌دانست که می‌توانست اقتصاد کشور را فلج کند. اما همین نگاه فنی و واقع‌گرایانه، در فضای ملتهب آن روزگار به‌عنوان وابستگی به بیگانگان و تحقیر توان ملی تعبیر شد. جبهه‌ی ملی به رهبری دکتر مصدق، روحانیون سیاسی مانند آیت‌الله کاشانی و بخش گسترده‌ای از افکار عمومی، رزم‌آرا را مانع اصلی تحقق استقلال اقتصادی ایران می‌دانستند.

تاریخ سیاسی ایران؛ از ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد

کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا با جزئیات به تظاهرات خیابانی، فعالیت‌های مطبوعاتی، نقش دانشجویان و روحانیون و فضای پرتنش مجلس شورای ملی می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه هم‌زمان با رد لایحه‌ی الحاقی نفت، موج عظیمی از حمایت مردمی برای ملی شدن صنعت نفت شکل گرفت و دولت رزم‌آرا روزبه‌روز منزوی‌تر شد. توقیف روزنامه‌ها، بازداشت چهره‌هایی چون حسین فاطمی و برخوردهای امنیتی، نه‌تنها بحران را مهار نکرد، بلکه شکاف میان دولت و جامعه را عمیق‌تر ساخت.

سرانجام، کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا، ترور رزم‌آرا در 16 اسفند 1329 در مسجد شاه را نقطه‌ی عطفی سرنوشت‌ساز معرفی می‌کند. ترور این نظامی برجسته به دست خلیل طهماسبی از فداییان اسلام، راه را برای تصویب سریع قانون ملی شدن صنعت نفت هموار کرد. اما نویسندگان کتاب تأکید می‌کنند که حذف رزم‌آرا به معنای پایان بحران نبود؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از فشارهای خارجی، تحریم نفتی و تشدید تعارض‌های داخلی بود که در نهایت به کودتای 28 مرداد 1332 انجامید.

در مجموع، نویسندگان کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا، رزم‌آرا را نه صرفاً یک مخالف ملی شدن نفت، بلکه نماد یک پروژه‌ی ناکام دولت‌سازی از بالا معرفی می‌کنند؛ پروژه‌ای که می‌خواست با تکیه بر ارتش، نظم اداری و عقلانیت فنی، کشور را اداره کند، اما در برابر خواست مشارکت سیاسی، استقلال‌طلبی و بسیج اجتماعی مردم شکست خورد. جمال خسروی، صالح امین پور و عبدالله ساجدی با پرداختی دقیق و مستند، نشان می‌دهند که سرنوشت رزم‌آرا بازتابی از بن‌بست تاریخی ایران در مواجهه با مدرنیته‌ی اقتدارگرا، ملی‌گرایی و مداخله‌ی خارجی است؛ بن‌بستی که پیامدهای آن تا سال‌ها بعد در تاریخ سیاسی ایران باقی ماند.

این کتاب خواندنی، به همت انتشارات ندای تاریخ منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا برای شما مناسب است اگر

• به جریان ملی شدن صنعت نفت علاقه‌مند هستید و مایلید این رویداد را نه صرفاً از منظر قهرمان‌محور، بلکه با بررسی نقش نیروهای رقیب، ساختار قدرت و محدودیت‌های سیاسی وقت تحلیل کنید.
• تاریخ ایران را به صورت تحلیلی دنبال می‌کنید و می‌خواهید تحولات سال‌های 1320 تا 1332 را در بستری منسجم و مستند بشناسید.
• به تحلیل رابطه‌ی دولت، دربار، مجلس، ارتش و قدرت‌های خارجی در سال‌های پرتنش پس از شهریور 1320 علاقه دارید.
• دانشجوی رشته‌های تاریخ، علوم سیاسی یا اقتصاد هستید و تاریخ سیاسی را در پیوند با مسائل اقتصادی، به ویژه نفت و نقش آن در تصمیم‌گیری‌های کلان دولت، مطالعه می‌کنید.

در بخشی از کتاب ایران در دوره پهلوی با تاکید بر نقش و جایگاه رزم آرا می‌خوانیم

در مقاله‌هایی که البیون راس، خبرنگار نیویورک تایمز در روزهای پس از انتصاب رزم‌آرا نوشت، اهمیت و حساسیت ایران و جهان و نیز عللی را که سبب به قدرت‌رسیدن رزم‌آرا شده بود، این چنین تشریح کرده است:

«... ایران حلقه ضعیفی در زنجیره دفاعی خاورمیانه است اگر در نتیجه حوادث کره، جنگ واقعی درگیر شود. رزم‌آرا و ارتش او بااتفاق ایالات مسلح مناطق کوهستانی، می‌توانند اقلاً برای مدتی جلو پیشرفت به طرف مناطق جنوبی ایران را سد کنند. اگر جلوی شوروی در کره گرفته شود و شوروی بخواهدازحزب توده بدون روشن‌شدن آتش‌جنگ بین‌المللی برای ایجاد قیام مسلح استفاده کند، مأموریت رزم‌آرا مهم‌تر و حیاتی‌تر خواهدبود. در این نکته شکی نیست که اگر اوضاع ایجاب کند رزم‌آرا لایق آن است که برای جلوگیری از متلاشی‌شدن و تجزیه حکومت ایران، حکومت دیکتاتوری برقرار کند.»

نقشه تحولی که دولت‌های انگلیس و آمریکا در کنفرانس لندن برای کشور ایران، پیش‌بینی کرده بودند بر دو پایه اساسی قرار گرفته بود؛ یکی اصلاحات ظاهری برای راضی نگه‌داشتن مردم؛ دوم تجهیز ایران به‌منظور پیوستن عملی به جبهه انگلوساکسون و آمادگی برای جنگ با شوروی و آخرین راهی که جهت پیش‌بردن مقاصد خود در نظر داشتند، روی کارآمدن شخصی مقتدر با اختیارات ظاهراً قانونی بود که در درجه اول آن شخص مورداعتمادشان باشد و ثانیاً قدرت اجرای برنامه‌های ظاهراً اصلاحی را داشته باشد. مقصود از این نقشه این‌که، مردم به نان و شکم خود مشغول باشند، انگلیسی‌ها آسوده نفت خود را ببرند و آمریکایی‌ها بازارهای ایران را پر کنند و توپ و تانک به کشورها بریزند تا روز اعلام جنگ که ایرانی‌ها را به قربانگاه بفرستند.

فهرست مطالب کتاب

مقدمه
رزم‌آرا کیست؟
ایران پیش از رزم‌آرا
موقعیت سلطنت پس از سقوط رضاشاه
مسئله نفت
حوادث آذربایجان و کردستان
آذربایجان
کردستان
مجلس شورای ملی (دوره‌های سیزدهم تا شانزدهم)
موقعیت کابینه‌ها
حادثه 15 بهمن 1327 و پیامدهای آن
اوضاع داخلی ایران در آستانه روی کار آمدن رزم‌آرا
زمینه‌های خارجی به قدرت رسیدن رزم‌آرا
به قدرت رسیدن رزم‌آرا
هیئت دولت
اسامی وزرا و تغییرات در وزارتخانه‌ها
برنامه و اقدامات دولت
انجمن‌های ایالتی و ولایتی
تصفیه کارمندان دولت
دیگر اقدامات و تلاش‌های دولت
برگزاری کنفرانس اقتصادی کشورهای اسلامی
معرفی کابینه
بازخواست دو مجلس از دولت
مجلس شورای ملی
مجلس سنا
رزم‌آرا و دربار
رزم‌آرا و اشرف پهلوی
جبهه ملی
حزب توده
فرار رهبران حزب توده از زندان
حزب توده و ملی‌شدن صنعت نفت
نیروهای مذهبی
فداییان اسلام
مجمع مسلمانان مجاهد
دولت رزم‌آرا و مطبوعات
رزم‌آرا و نفت
رزم‌آرا و قرارداد الحاقی نفت
کمیسیون نفت مجلس
حمایت رزم‌آرا از لایحه نفت
تلاش برای ملی‌شدن نفت و مخالفت رزم‌آرا با آن
استرداد لایحه نفت و پیامدهای آن
مذاکرات سری دولت با شرکت نفت
ملی‌شدن نفت
روابط خارجی ایران در دوره دولت رزم‌آرا
آمریکا
برنامه هفت ساله
اصل چهار ترومن
سردی روابط با آمریکا
انگلستان
شوروی
امضا قرارداد بازرگانی
رزم‌آرا؛ موافقان و مخالفان داخلی
مخالفت‌ها
موانع و دشواری‌ها
تلاش مخالفان برای از میان‌بردن رزم‌آرا
قتل رزم‌آرا
دیدگاه‌ها و ابهامات در مورد قتل
دیدگاه‌ها
ابهامات
بازتاب خارجی قتل رزم‌آرا
اهمیت سیاسی ترور رزم‌آرا
سخن پایانی
منابع و مآخذ
الف) کتاب‌ها
ب) اسناد
اسناد منتشر نشده
اسناد منتشر شده
ج) صورت مذاکرات
د) روزنامه‌ها
ه) مجله‌ها
ز) منابع لاتین