کتاب کوزه‌های مولانا: نمادشناسی خاک و مفهوم کوزه در اشعار مولانا

کتاب کوزه‌های مولانا: نمادشناسی خاک و مفهوم کوزه در اشعار مولانا به قلم پدرام حکیم زاده، ابتدا مفهوم نماد خاک را در اشعار مولانا مورد مطالعه قرار می‌دهد، سپس به زندگینامه مولانا و همچنین پیشینه سفالگری در ایران و شوش نگاهی می‌اندازد.

نمادها و نشانه‌ها در طیفی گسترده مفهوم دارند و تعریف می‌شوند. در اشعار مولانا خاک در معانی مختلفی مطرح شده است. او در گفتگوی خاک با عزراییل، خاک را اصل آدمی دانسته و انسان را خاک پر تخیل خوانده است که پدرام حکیم زاده در این کتاب به بررسی آن در اشعار مختلف مولانا می‌پردازد.

در بخشی از کتاب کوزه‌های مولانا می‌خوانیم:

عناصر اربعه یا عناصر چهارگانه (به پارسی سره چارآخشج یا چهارآخشیج) چهار عنصر آب، هوا، خاک و آتش هستند که یونانیان باستان آن‌ها را عنصرهای سازنده جهان می‌دانستند. نور خورشید را مخلوطی از هوا و آتش تصور می‌کردند و یخ را همان آب می‌دانستند که سختی سنگ را به دست آورده‌است.

ابن سینا در کتاب قانون مدعی است که دو عنصر سنگین، یعنی خاک و آب، سازنده اعضای بدن هستند و دو عنصر سبک، یعنی آتش و هوا، سازنده روح هستند. اگرچه این دیدگاه ممکن است بسیار عامیانه به نظر رسد، اثرهایی ژرف بر درک امروزی ما از جهان دارد. یکی از این آثار توجه به حالات ماده‌ است. مفهوم ماده و انرژی را می‌توان از اعتقاد به عناصر اربعه برداشت کرد؛ خاک نماینده حالت جامد، آب نمادی از حالت مایع، و هوا یادآور حالت گازی است و آتش نماینده حالت پلاسما. به این ترتیب چهار عنصر نخست حالات چهار گانهٔ ماده را یادآور می‌شوند.

اثر دیگر معرفی آتش است. آتش نماینده مفهوم انرژی و بیانگر تغییراتی است که انرژی در ماده و حالات آن به وجود می‌آورد. بدین ترتیب مفهوم ماده و انرژی را به آسانی می‌توان از دیدگاه پیشینیان، برداشت کرد.

اینکه یونانیان در برهه‌ای از تاریخ چنین دیدگاهی داشته‌اند درست است اما به اینکه چنین دیدگاهی نخست از کدام اندیشه برآمده ارتباط خاصی ندارد. بعد از پیدایش جدول مندلیف (در واقع عناصری که در جدول مندلیف به عنوان عناصر اولیه جهان (هوا:نیتروژن، اکسیژن، کربن دی اکسید، هیدروژن؛ آب: دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن؛خاک:آهن، روی، مس و منگنز و...)) وجود دارند همه از ارکان اصلی که بعد به آن‌ها اشاره خواهیم کرد به وجود آمده‌اند توسط دیمیتری ایوانوویج مندلیف کمتر کسی را می‌توان یافت که از عناصر اصلی و اولیه جهان خبر داشته باشد.