کتاب حیات کائنات

لی اسمولین، فیزیکدان آمریکایی و نویسنده‌ی کتاب حیات کائنات، نظریه‌ی جهان‌های نوزاد خود را با جزئیات شرح می‌دهد؛ نظریه‌ای که اصل انتخاب طبیعی را در فرآیند پیدایش جهان‌ها به کار می‌گیرد. نویسنده با زبانی ساده و بیانی گویا مباحث کیهان‌شناسی را شرح می‌دهد، به گونه‌ای که مخاطب با کنجکاوی آن را خواهد خواند و در انتها پیوندِ نامرئی بین خود و هستی را درک خواهد کرد.

درباره‌ی کتاب حیات کائنات

لی اسمولین (Lee Smolin) در کتاب حیات کائنات (The Life of the Cosmos) کنجکاوی طبیعی انسان را نسبت به کائنات و قوانین طبیعت برطرف می‌کند و با استناد به قوانین فیزیک، نظریه‌ی کیهان‌شناسی خود را با عنوان انتخاب طبیعی کیهان‌شناختی بیان می‌کند؛ نظریه‌ای که شباهت فراوانی به نظریه‌ی تکامل زیست‌شناختی دارد. به عقیده‌ی این فیزیکدان این جهان فرزند، ثابت‌ها و پارامترهای بنیادی مشابهی با جهان مادر خواهد داشت؛ هرچند با تغییراتی اندک همراه است که شرایط انتقال ویژگی‌ها و جهش‌های لازم برای انتخاب طبیعی را فراهم می‌کند.

اما آیا واقعا انتخاب طبیعی کیهان‌شناختی که در کتاب حیات کائنات مطرح شده، یک نظریه است؟ منتقدان در پاسخ به این سوال جواب بله داده‌اند؛ چرا که از نقطه‌نظر آن‌ها این نظریه قابل آزمایش است. لی اسمولین فقط یک ایده‌ی کلی مطرح نمی‌کند، بلکه می‌گوید اگر این فرض درست باشد، باید پارامترهای بنیادین طبیعت طوری تنظیم شده باشند که امکان تولید سیاه‌چاله‌های بیشتری را فراهم کنند. در نتیجه، اگر یکی از این پارامترها، مثلا جرم یک ذره یا شدت یک نیروی بنیادی، کمی تغییر کند، تعداد سیاه‌چاله‌ها باید کمتر شود. همین نکته به نظریه‌ی او حالت آزمون‌پذیر داده است.

کیهان‌شناسی به زبان ساده

لی اسمولین با استدلال‌های محکم خود در کتاب حیات کائنات نه‌تنها توجه فیزیکدانان بزرگ دنیا را جلب می‌کند، بلکه با لحنی صمیمی و نثری روان، درک این مفاهیم دشوار نظری را برای عموم مردم ممکن می‌سازد. نویسنده در این اثر تلاش می‌کند پیچیده‌ترین مفاهیم فیزیک و نظریه‌های تکوین جهان را با بیانی شیوا و جذاب برای مخاطب غیرمتخصص بازگو کند.

این اثر ارزشمند مرز میان علم فیزیک و تحلیل‌های فلسفی را برمی‌دارد و خواننده را با سفری شگفت‌انگیز در تاریخ کیهان همراه می‌سازد و به خوبی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان علم را در بالاترین سطح خود، با بیانی انسانی و همه‌فهم ارائه کرد.

لی اسمولین سازوکار خلق جهان‌ها را به چالش‌های زیستی پیوند می‌زند و پویایی شگفت‌انگیزی را به تصویر می‌کشد و روندی را توضیح می‌دهد که به پیدایش جهان‌هایی با ویژگی‌های فیزیکی خاص و پایدار منجر می‌شود. کتاب حیات کائنات دریچه‌ای نو به کیهان‌شناسی باز می‌کند و به خوانندگان اجازه می‌دهد بدون درگیر شدن با فرمول‌های پیچیده‌ی ریاضی، با جریان‌های نوین علم همراه شوند و مباحث پیچیده‌ی کیهان‌شناسی را با زبانی ساده و قابل فهم درک کنند.

حیات کائنات و حل مسائل لاینحل

لی اسمولین در کتاب حیات کائنات چارچوبی نوین ارائه می‌دهد که زوایای تاریک بسیاری از مسائل لاینحل فیزیک را روشن می‌کند. او جهان را نه یک ساعت کوکی بی‌روح با قوانین ثابت نیوتونی، بلکه سیستمی پویا می‌داند که بر پایه‌ی منطق تکامل حرکت می‌کند.

این رویکرد به ما کمک می‌کند تا دیدگاه شفاف‌تری نسبت به معماهای پیچیده‌ای مانند پارادوکس‌های نظریه‌ی کوانتومی و ماهیت فضا و زمان به دست آوریم. نویسنده با ترسیم این ساختار تکاملی، مسیر دستیابی به یک نظریه‌ی نهایی در فیزیک را هموار می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه پیچیدگی و حیات، جایگاهی طبیعی در کیهان پیدا می‌کنند.

اگر با مسائل فیزیک مدرن و ستاره‌شناسی آشنایی پایه و مختصری دارید، در خرید کتاب حیات کائنات و مطالعه‌ی آن تردید نکنید؛ چرا که بسیاری از مسائل جدی و مدرن مربوط به کیهان‌شناختی را با زبانی قابل فهم توضیح می‌دهد و میزان اطلاعات شما را در این زمینه بسیار بالا خواهد برد. این اثر توسط ابراهیم رفرف به فارسی برگردانده شده و به همت انتشارات علمی و فرهنگی به بازار کتاب راه پیدا کرده است.

نکوداشت‌های کتاب حیات کائنات

• این استدلال به اندازه قایق‌سواری با یک تشت روی آبشار نیاگارا ذهن را به هیجان می‌آورد و خواننده را به برزخ سرگیجه‌آور میان فیزیک و متافیزیک پرتاب می‌کند. (کارت سوپلی، واشینگتن پست)
• دیدن پیامدهای این ایده‌ی شگفت‌انگیز که یک اندیشمند مبتکر آن را مطرح کرده، بسیار لذت‌بخش است. اسمولین یکی از قوی‌ترین استدلال‌هایی را ارائه می‌دهد که تا کنون دیده‌ام؛ استدلالی مبنی بر اینکه درک جهان، نیازمند جست‌وجوی جدی برای یافتن قواعد حاکم بر پدیده‌های پیچیده است. (جورج جانسون، نیویورک تایمز بوک ریویو)

کتاب حیات کائنات برای شما مناسب است اگر

• به مفاهیم کیهان‌شناسی علاقه دارید و می‌خواهید با یکی از جدیدترین نظریه‌ها در این حوزه آشنا شوید.
• ترکیب فلسفه، فیزیک و زیست‌شناسی برایتان جالب است و مایلید بدانید یک متفکر چگونه با استفاده از علوم مختلف بسیاری از مسائل لاینحل را روشن می‌کند.

در بخشی از کتاب حیات کائنات می‌خوانیم

برای درک بهتر تعریف حیات که در اینجا ارائه خواهد شد، باید با برخی از اندیشه‌های بنیادی مربوط به دانش ترمودینامیک آشنا شویم. این‌ها مجموعه‌ای از اندیشه‌هایی هستند که به قانون افزایش بی‌وقفۀ آنتروپی منجر می‌شوند. علم ترمودینامیک تا حدودی شبیه به کالی، خدای بزرگ مرگ در مکتب هندو است، ولی با حال‌وهوای علمی؛ زیرا این شاخه از علم به ما می‌آموزد که مرگ اجتناب‌ناپذیر است و هر آنچه می‌آفرینیم، جنبۀ موقت دارد. از سوی دیگر ترمودینامیک دانش حیات است؛ زیرا می‌تواند به ما بگوید که از چه راه‌هایی می‌توانیم بر تمایل جهان به‌سمت بی‌نظمی غلبه کنیم. از نگاهی وسیع، ترمودینامیک علمی است که هم نظم و هم بی‌نظمی در جهان را بررسی می‌کند.

با یک مثال ساده می‌توان پی برد که ترمودینامیک چقدر در توضیح جایگاه حیات در جهان کارساز است. ترمودینامیک راه ساده‌ای را پیش روی ما می‌گذارد تا بتوانیم سیارۀ زنده‌ای مثل زمین را از سیارۀ مُرده‌ای مانند مریخ یا زهره دقیقاً متمایز کنیم. این بدان دلیل است که اتمسفر زمین همواره در وضعیت بسیار غیرمحتملی قرار دارد که از وضعیت تعادل ترمودینامیکی بسیار دور است.

اتمسفری که در وضعیت تعادل ترمودینامیکی باشد، وضعیت دیگری دارد. برای فهم بهتر مسئله دست به آزمایشی فکری می‌زنیم. فرض کنید که مقداری از عناصر تشکیل‌دهندۀ اتمسفر را در ظرف بسته‌ای قرار می‌دهیم و آن را در دمای مشابه اتمسفر آن‌قدر نگاه می‌داریم تا سیستم از طریق فعل‌وانفعالات شیمیایی به تعادل برسد. اگر این آزمایش را با جوّ زمین انجام دهیم، متوجه خواهیم شد که این وضعیت تعادل با آنچه ما تنفس می‌کنیم، بسیار متفاوت است و مثلاً از اکسیژن آزاد در آن خبری نیست. این بدان سبب است که جوّ زمین از لحاظ شیمیایی بسیار فعال است و نمی‌تواند برای مدتی طولانی در حالت اولیۀ خود باقی بماند. به‌خصوص اکسیژن از لحاظ شیمیایی بسیار فعال است و اگر به حال خود رها شود، با کربن و نیتروژن ترکیب می‌شود و بی اکسید کربن، اکسید ازُت و آب تولید می‌کند.