کتاب فرجام عقل: فلسفه آلمانی از کانت تا فیشته

کتاب فرجام عقل: فلسفه آلمانی از کانت تا فیشته به قلم فردریک سی بایزر، تغییر و تحول در فلسفه از زمان ایمانوئل کانت تا یوهان فیشته را مورد مطالعه قرار می‌دهد.

سال‌های 1781 تا 1793 یعنی پس از انتشار نخستین نقد کانت و پیش از ظهور کتاب آموزه دانش، همچنان نزد بسیاری همچون سرزمینی ناشناخته می‌نماید. این شکافی است عظیم زیرا این دوران یکی از انقلابی‌ترین و زایاترین ایام در تاریخ فلسفه مدرن را تشکیل می‌دهد.

فلاسفه این دوران از دو ستون عظیم سنت مدرن دکارتی گسستند: مرجعیت‌ عقل و تقدم معرفت‌شناسی. این‌ها شاهد زوال روشنگری، تکمیل فلسفه کانت و سرآغاز ایده‌آلیسم پساکانتی بودند. این‌ها جملگی وقایعی هستند که هیچ تاریخ فلسفه‌ای نمی‌تواند از ذکر آن‌ها صرف نظر کند، وقایعی که باید به تفصیل و با دقت بررسی شوند.

بیشتر منتقدان بر این باورند که کتاب فرجام عقل (The fate of reason: German philosophy from Kant to Fichte) مهم‌ترین تاریخ فلسفه‌ای است که در قرن بیستم فلسفه آلمانی را مورد مطالعه قرار داده است.

کتاب فردریک سی بایزر (Frederick C. Beiser) مسائل مهم و فراموش شده فلسفه پساکانتی را یادآور شده و سبب می‌شود تا آن‌ها اهمیت معاصر خود را بازیابند. بدون درک تاثیر ژرف و گاه ناشناخته‌ای که آن‌ها بر فلسفه معاصر می‌گذارند، درک این فلسفه نیز ناممکن است. بایزر در تقاطع این مسائل معاصر راهی می‌گشاید تا بتوان پیچیدگی دورانی که هنوز معاصر ماست را درک کرد، نه به دلیل اینکه تاریخی را برمی‌سازد، بلکه از آن رو که مخزن انفجاری شدن‌هایی نهفته است.

این اثر پژوهشی کلی در باب مهم‌ترین متفکران و مجادلات زمانه بین کانت و فیشته است و بر خود آموزه‌های فلسفی تمرکز کرده. برای تعیین موضوع دقیق این کتاب، بهتر است به اهداف نگارنده توجه کنید و نه مشتی اطلاعات تاریخی دلبخواهی. هدف کتاب دو جنبه دارد: بررسی کردن زمینه فلسفی ایده‌آلیسم پساکانتی؛ ردیابی تاثیر منتقدان کانت بر بسط فلسفه وی.

در بخشی از کتاب فرجام عقل می‌خوانیم:

ایمان چگونه احساسی است؟ چه چیزی آن را از دیگر احساسات و تجربیات منفک می‌کند؟ وقتی به مفهوم ایمان نزد هامان می‌اندیشیم، این پرسش مهم است. متاسفانه، توضیحات هامان در این مورد مبهم می‌شود. بررسی دقیق مثال‌های او اما نشان می‌دهد که هامان معتقد است احساس مرگ زمانی سربرمی‌آورد که درک ناپذیری مرگ را حس کنیم. به گفته وی ولتر و کلوپشتوک هر دو در برابر مرگ ناگهانی و تراژیک، این احساس را داشتند.

ولتر پس از زلزله لیسبون این احساس را پیدا کرد، چیزی که موجب شد «عقلش را محکوم کند»؛ و کلوپشتوک پس از مرگ همسرش دستخوش این احساس شد، مرگی که «الهه الهام او را از چنگش ربود». پس این نمونه‌ها نشان می‌دهند که احساس ایمان برخاسته از مواجهه با فهم‌ناپذیری یا احمقانه بودن زندگی و مرگ است. بنابراین آنچه در ایمان احساس یا درک می‌کنیم ظاهرا داده‌شدگی، رازآلودگی و پوچی خود وجود است.

تاکید هامان بر اینکه ایمان باور صرف نیست بلکه نوعی تجربه است به نتیجه‌ای بدیع و برانگیزاننده منجر می‌شود: اینکه ایمان نوع خاصی از شناخت است. در نظر وی، نقطه مقابل ایمان شناخت بماهو نیست، چنان‌که تصور می‌رود، بلکه نوع خاصی از شناخت است، یعنی، شناخت عقلانی یا استنتاجی. احساس ایمان نوعی شناخت شهودی به ما عطا می‌کند که نمی‌توان به امر استنتاجی تقلیلش داد. ایمان حتی از شناخت استنتاجی برتر است، زیرا بصیرتی مستقیم نسبت به وجود به ما عطا می‌کند، حال آنکه عقل نمی‌تواند وجود چیزی را نشان دهد یا درک کند.