کتاب ولایتعهدی امام رضا (ع)

کتاب ولایتعهدی امام رضا (ع)، بخشى از کتاب سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام اثر استاد شهید آیت‌اللّه‌ مرتضی مطهرى است که شامل دو سخنرانى همراه با پرسش و پاسخ بوده و در بهار سال 1350 هجرى شمسى در انجمن اسلامى پزشکان ایراد شده است.

در بخشی از کتاب ولایتعهدی امام رضا (ع) می‌خوانیم:

بحث امروز ما یک بحث تاریخى و از فروع مسائل مربوط به امامت و خلافت است و آن، مسئله به اصطلاح ولایتعهد حضرت رضا علیه‌السلام است که مأمون ایشان را از مدینه به خراسانِ آن‌ وقت (مرو) آورد و به عنوان ولىّ‌ عهد خودش منصوب کرد؛ حتى همین کلمه «ولیعهد» یا «ولىّ‌عهد» هم در همان مورد استعمال شده، یعنى این تعبیر تنها مربوط به امروز نیست، مربوط به همان وقت است و من از چند سال پیش در فکر بودم که ببینم این کلمه از چه تاریخى پیدا شده؛ در صدر اسلام که نبوده، یعنى اصلاً موضوعش نبوده، لغتش هم استعمال نمى‌شده؛ این کار که خلیفه وقت در زمان حیات خودش فردى را به عنوان جانشین معرفى کند و از مردم بیعت بگیرد، اول بار در زمان معاویه و براى یزید انجام شد، ولى این اسم را نداشت که براى یزید بیعت کنید به عنوان «ولىّ‌عهد».

در دوره‌هاى بعد هم یادم نیست [این تعبیر را] دیده باشم با اینکه به این نکته توجه داشته‌ام. ولى در اینجا مى‌بینیم که این کلمه استعمال شده است و همواره هم تکرار مى‌شود؛ و لهذا ما نیز به همین تعبیر بیان مى‌کنیم چون این تعبیر مربوط به تاریخ است؛ تاریخ به همین تعبیر گفته، ما هم قهرا به همین تعبیر باید بگوییم.

نظیر شبهه‌اى که در مسئله صلح امام حسن هست در اینجا هم هست با اینکه ظاهر امر این است که این‌ها دو عمل متناقض و متضاد است، زیرا امام حسن خلافت را رها کرد و به تعبیر تاریخ یا به تعبیر خود امام تسلیم امر کرد یعنى کار را واگذاشت و رفت، و در اینجا قضیه برعکس است؛ قضیه، واگذارى نیست، تحویل گرفتن است به حسب ظاهر. ممکن است به نظر اشکال برسد که پس ائمه چکار بکنند؟ وقتى که کار را واگذار مى‌کنند مورد ایراد قرار مى‌گیرند، وقتى هم که دیگران مى‌خواهند واگذار کنند و آن‌ها مى‌پذیرند باز مورد ایراد قرار مى‌گیرند. پس ایراد در چیست؟