کتاب خاکستر و خاک اثر ماندگار عتیق رحیمی، نویسندهی برندهی جایزهی گنکور، یک رمان کوتاه تاریخی از سالهای اشغال افغانستان به دست نیروهای روس است. پیرمردی دست نوهی خود را گرفته است تا دو نفری به دیگر عضو خانوادهشان سر بزنند. این صحنه میتوانست تداعیگر یک رابطهی گرم خانوادگی باشد، اما اینجا افغانستان است و پیرمرد و پسر نیز لبخندی به چهره ندارند. کتابی که میخوانید از آثار نامزد در جوایز ادبی دوبلین است.
دربارهی کتاب خاکستر و خاک
سالهای حملهی شوروی به افغانستان را به یاد میآورید؟ اندک دنبالکنندگان دنیای سیاست هم جز چند تصویر خبری و تیترهای گذرا، خاطرهای از این برگ تاریک تاریخ ندارند. مصائب خودساختهی بشر آنچنان زیاد هستند که این واقعهی تلخ در آن گم میشود. اما وقت به یاد آوردن فرا رسیده است. عتیق رحیمی از نویسندگان ادبیات معاصر افغانستان در کتاب خاکستر و خاک، قصهی آن سالهای شوم را از لنز نگاه یک پیرمرد و نوهی کوچکش روایت میکند.
«دستگیر» دست در دست «یاسین» به پیش میرود. با قدمهایی به آهستگی زمان. مقصد این دو مسافر درراهمانده، یک معدن زغالسنگ است، جایی که فرزند پیرمرد و پدر پسربچه در آن کار میکند. آیا پدربزرگ و نوه سوغات یا توشهای همراه خود دارند؟ سوغاتی بس مهیب و جانکاه! خبری در دست آنهاست. روستایی که روزی در آن گذران عمر میکردند دیگر وجود ندارد.

جاده خاکآلود است، کوهها سر به فلک میکشند و جز چشماندازی از غبار مقابل پیرمرد و پسربچه دیده نمیشود. در کتاب خاکستر و خاک عتیق رحیمی قرار نیست با تصاویر اکشن و پرحادثه همراه باشیم. تصویر حقیقی جنگ با آنچه در سینمای هالیوود به نمایش درمیآید تفاوت دارد. در میان شعلههای آتشی که سر به فلک کشیده و بدنهای برزمینافتاده از بمبهای روسی هیچ جلوهی مهیجی وجود ندارد.
کتاب خاکستر و خاک عتیق رحیمی چندان بلند نیست، با این حال اغلب تحسینکنندگان این رمان کوتاه، قدرت قلم نویسنده را در همین بیان فشرده و سراسر ایجاز میدانند. دیگر خاصیت درگیرکنندهی این روایت استفاده از زاویه دید دوم شخص است. عتیق رحیمی سطر به سطر داستان را با روایتی خطابگونه به پیش میراند، گویی که مخاطب داستان در چشمان شخصیت اصلی یعنی «دستگیر» زندگی میکند: «سیبی از بقچهی سرخ و سفید گلِ سیب بیرون میآوری...»
رمان خاکستر و خاک؛ تصویر شکنجهای به نام انتظار!
آیا کسی از اینجا گذر خواهد کرد؟ این سؤالی است که پیرمرد و نوه بیوقفه از خود میپرسند. آنها برای رساندن خود به معدن زغالسنگ انتخابهای زیادی پیش رو ندارند. هر آنچه پشت سر بود ویران شده و حالا کنار این پل مخروبه، تنها یک رهگذر ماشینسوار میتواند فرشتهی نجاتشان باشد. «انتظار» تجربهی رنجآوری است و هر تصویر از کتاب خاکستر و خاک نشر چشمه، یک بازآفرینی بیرحمانه از این تجربه.
نام رحیم عتیقی قطعاً در ردیف بهترین نویسندگان افغانستان قرار دارد، اما نه فقط بابت پرداختن به دغدغههای انسانی و قلمزنی در ادبیات ضدجنگ؛ مخاطبان این نویسنده داستانهای او را نمیخوانند تا با حقایق تلخ تاریخ افغانستان آشنا شوند، بلکه آن را میخوانند تا در این برگ از تاریخ زندگی کنند و نفس بکشند.
تجربهی خرید خاکستر و خاک را باید به افراد جرئتمند پیشنهاد کرد. اگر تحمل پشت سر گذاشتن روستای ویرانشدهی خود را دارید و تا رسیدن به مقصد بعدی، صدای بمباندازها را تاب میآورید، این کتاب را بخوانید.
افتخارات کتاب خاکستر و خاک
- نامزده جایزهی Premi Llibreter de narrativa
- نامزد جایزهی ادبی دوبلین
نکوداشتهای کتاب خاکستر و خاک
- رمان، داستان کوتاه، حکایت تمثیلی؟ چه اهمیتی دارد؟ آنچه پیش روی ماست، متنی است سرشار از اندوهی که قلب آدمی را به درد میآورد؛ با زیبایی بصریای که وحشت جنگ در تار و پود آن تنیده شده است؛ متنی که در آن هر اشکی که فرو میریزد، هر حرکتی که انجام میشود و هر کلمهای که بر زبان میآید، اهمیت دارد. (نوول اوبزرواتور)
- اثری ژرف و پرمایه، تأملبرانگیز و تکاندهنده؛ و پیش از هر چیز، پردهگشا و روشنگر. (نشریه مترو)
اقتباسهای سینمایی از کتاب خاکستر و خاک
- فیلم سینمایی خاک و خاکستر یک درام ضدجنگی با فیلمنامهنویسی مشترک فیلمساز ایرانی «کامبوزیا پرتوی» و «عتیق رحیمی» است. این فیلم بهعنوان نمایندهی سینمای افغانستان به رقابتهای هفتادوهفتمین دورهی جوایز اسکار معرفی شد، ولی جزو نامزدها نبود. همچنین از دیگر افتخارات این اثر تأثیرگذار، برنده شدن جایزهی «بادبان طلایی» در جشنوارهی بینالمللی فیلم زنگبار و نامزدی در رقابتهای جشنوارهی فیلم کن است.
کتاب خاکستر و خاک برای شما مناسب است اگر
- رمانهای کوتاه اما عمیق و تأثیرگذار را به روایتهای طولانی و پرجزئیات ترجیح میدهید.
- به آثار ادبیات ضدجنگ علاقه دارید و میخواهید حقایق تکاندهندهی جنگی را در دل روایتی داستانی دنبال کنید.
- دوست دارید از دریچهی ادبیات داستانی افغانستان با رنجهای مردم این سرزمین در سالهای حملهی شوروی آشنا شوید.
در بخشی از کتاب خاکستر و خاک میخوانیم
چشمهایت باز میشود. عرق سردی روی پوستت حس میکنی. نمیتوان خوابید، نمیتوان آرام گرفت. یک هفته است که آسوده و آرام نخوابیدهای. همین که چشمهایت را میبندی، مراد است و مادرش. یاسین است و مادرش، خاک است و آتش، فریاد است و اشک... دوباره بیداری. اینک چشمها میسوزند، از بیخوابی میسوزند. چشمها دیگر توانِ دیدن ندارند. چشمها خستهاند. از خستگی و بیخوابی، هر لحظه میروی به پینکی، پینکیای انباشته از تصویر. انگار زندگی میکنی به خاطر همین تصویرها، به خاطر همین رؤیاها. تصویرها و رؤیاهای آنچه دیدهای و نمیخواستی ببینی. شاید هم آنچه باید ببینی و نمیخواهی ببینی.
کاش میشد مثل کودکان خوابید، مثل یاسین. مثل یاسین؟ نه! مثل هر کودک دیگر، ولی نه مثل یاسین! یاسین در خواب مینالد، میگرید. خوابِ یاسین شاید مثل خوابِ تو شده باشد: پُر از تصویر، پُر از خاک، پُر از آتش، پُر از فریاد، پُر از اشک... نه، مثل یاسین نه، مثل کودکی دیگر؛ کودکی نوزاد، بدون تصویر، بدون خاطره، بدون تخیل.
کاش میشد مثل نوزادی، زندگی را از سر گرفت. افسوس که شدنی نیست. کاش لااقل یک روز، یک ساعت، یک دقیقه، حتی یک ثانیه را میشد دوباره زندگی کرد. میاندیشی به آن لحظهای که مراد قریه را ترک میکرد، که از آستانهی در میرفت بیرون، که تو هم زن و فرزند و نَواسههایت را گرفته، قریه را ترک میگفتی و میآمدی در یک قریهی دیگر. میآمدی به شهر پُلخُمری. چی باک اگر زمین نبود، اگر کشتوکار نبود. خاک بر سر گندم! میرفتی با مراد، بازو به بازویش داده، کار میکردی در معدن، امروز هیچکس از تو نمیپرسید چرا آمدهای.
افسوس. شدنی نیست.
بله
























