کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک اثر اروین پانوفسکی از نشر چشمه

کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک نگاه ما به تصویر را از سطح یک تکنیک فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای درباره‌ی شیوه‌ی دیدن جهان تبدیل می‌کند. اروین پانوفسکی با پیوند تاریخ هنر، فلسفه، هندسه، روان‌شناسی و فیزیولوژی بینایی، مسیر تحول پرسپکتیو را از جهان باستان تا دوران مدرن دنبال می‌کند و نشان می‌دهد هر نظام تصویری چگونه می‌تواند بازتابی از شیوه‌ی ادراک، اندیشه و جهان‌بینی یک عصر باشد.

درباره‌ی کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک

کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک جستاری است که اروین پانوفسکی در آن سراغ یکی از بدیهی‌ترین عناصر تصویر می‌رود؛ شیوه‌ای که با آن عمق و فضا را روی سطح دوبعدی نشان می‌دهیم. پرسش اصلی او این است که چرا در دوره‌های مختلف، فضا به شکل‌های متفاوتی دیده و بازنمایی شده است؟ پانوفسکی با مقایسه‌ی پرسپکتیو در هنر یونان و روم، قرون وسطی و رنسانس، نشان می‌دهد که پرسپکتیو با شیوه‌ی ادراک و فهم هر دوره از جهان پیوند دارد.

اروین پانوفسکی در کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک، پرسپکتیو خطی رنسانس را شیوه‌ای برای بازنمایی فضا می‌داند که در آن، تصویر همچون سطحی پیوسته، همگن و قابل‌اندازه‌گیری در نظر گرفته می‌شود؛ نظامی که اشیا و فاصله‌ی میان آن‌ها را در ساختاری واحد و ریاضی‌وار سامان می‌دهد. در تصاویر کهن، فضا از کنار هم قرار گرفتن، هم‌پوشانی و نسبت‌های متنوع میان اشیا شکل می‌گیرد و ساختاری چندلایه و متفاوت از فضای هندسی رنسانس پدید می‌آورد.

پرسپکتیو؛ از شیوه‌ی ترسیم فضا تا نظامی برای سازمان‌دهی تصویر

اهمیت کار اروین پانوفسکی در کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک همین‌جاست که پرسپکتیو را از یک شگرد فنی به موضوعی برای مطالعه‌ی تاریخ اندیشه تبدیل می‌کند. او برای توضیح این تفاوت‌ها، تاریخ هنر را با مباحثی از هندسه و اپتیک، فیزیولوژی و روان‌شناسی بینایی و فلسفه‌ی فضا پیوند می‌دهد و می‌پرسد رابطه‌ی میان آنچه چشم می‌بیند، آنچه ذهن ادراک می‌کند و آنچه نقاش روی صفحه ترسیم می‌کند چیست. از نظر او، پرسپکتیو شیوه‌ای منظم برای تبدیل تجربه‌ی فضا به تصویر است؛ بنابراین می‌تواند به یکی از نشانه‌های مهمِ شیوه‌ی اندیشیدن یک دوره نیز تبدیل شود.

از این منظر، اروین پانوفسکی، پرسپکتیو را «صورت سمبلیک» می‌داند؛ ساختاری که در آن شیوه‌ای خاص از درک فضا و جهان، در قالبی عینی و قابل مشاهده در تصویر نمود پیدا می‌کند. او در کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک، تاریخ پرسپکتیو را به تاریخ دگرگونی شیوه‌های بازنمایی جهان پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که تصور ما از امر طبیعی و واقع‌گرایانه نیز در بستر نظام‌های تاریخیِ «دیدن» شکل می‌گیرد.

چگونه پرسپکتیو به «صورت سمبلیک» تبدیل می‌شود؟

این جستار با عبور از مرزهای نقاشی و تکنیک‌های پرسپکتیو، به رابطه‌ی میان تصویر، فلسفه و جهان‌بینی می‌پردازد. در مقدمه‌ی کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک نشر چشمه، کریستوفر اس. وود، مترجم نسخه‌ی انگلیسی اثر، تبار فکری اروین پانوفسکی را بررسی کرده و قوت و کاستی‌های این پیوندها را آشکار می‌کند. همین هم‌نشینیِ دقت تاریخی و بلندپروازی نظری است که این کتاب را به متنی مهم برای فهم تاریخ هنر و رابطه‌ی میان ادراک، بازنمایی و شناخت جهان تبدیل کرده است.

اگر به دنبال متنی برای ورود جدی‌تر به تاریخ هنر و مباحث نظری درباره‌ی پرسپکتیو هستید، خرید کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک می‌تواند شما را با یکی از اثرگذارترین جستارهای قرن بیستم درباره‌ی پرسپکتیو همراه کند. این کتاب با پیوند دادن هنر و اندیشه، نشان می‌دهد که شیوه‌ی دیدن و بازنمایی جهان چگونه در طول تاریخ تغییر کرده و چرا پرسپکتیو را می‌توان فراتر از یک تکنیک تصویری، بخشی از تاریخ فکر و فرهنگ و مسیر تحول نگاه انسان به جهان دانست.

کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک را محمد سپاهی به فارسی ترجمه و نشر چشمه آن را روانه‌ی بازار کرده است.

در نکوداشت کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک

• اینکه این مقاله‌ی کلاسیکِ سال 1924 هنوز تا این اندازه قدرت و تأثیرگذاری دارد، واقعاً شگفت‌انگیز است؛ مقاله‌ای که اکنون با ترجمه‌ای روشن و شیوا، همراه با مقدمه‌ای معتبر و تخصصی از کریستوفر اس. وود، در دسترس قرار گرفته است. (Artforum)

کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک برای شما مناسب است اگر

• به تاریخ هنر و تحول شیوه‌های بازنمایی در نقاشی علاقه‌مندید.
• می‌خواهید رابطه‌ی میان پرسپکتیو، ادراک، فضا و جهان‌بینی را بهتر درک کنید.
• به مطالعه‌ی پیوند میان هنر، فلسفه، روان‌شناسی و علوم علاقه دارید.
• به آثار نظری و پژوهش‌های اروین پانوفسکی و تاریخ‌نگاری هنر علاقه‌مندید.
• به دنبال تحلیلی عمیق از این پرسش هستید که چگونه یک شیوه‌ی تصویری می‌تواند بازتابی از نگاه انسان به جهان باشد.

در بخشی از کتاب پرسپکتیو به منزله صورت سمبلیک می‌خوانیم

در هنر کارولینژی اغلب دیده می‌شود که تلاش‌هایی برای مقابله با تخت کردن [فضا]، از راه احیای موتیف‌های پرسپکتیوی دوران باستان، در جریان بوده است؛ و در برخی موارد، این روند چنان قدرت می‌گیرد که دستاوردهای این دوره را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. تصویر چشمه‌ی حیات در انجیل گودسکالک مربوط به سال‌های 781 تا 783 (تابلوِ 25؛ به نقل از مینیاتورهای کارولینژی، تابلوِ IVb) از نظر استرزیگوفسکی، مانند انجیل اکمیادزین (تابلوِ 26) از سرمشقی سوریه‌ای الگو گرفته است. در انجیل گودسکالک [برخلاف اکمیادزین] چهار ستونِ عقبیِ چشمه سرجای خود بازگشته‌اند. اما وجه اشتراکش با انجیل اکمیادزین در راستای افقیِ خطوطِ سطح زمین و سقف است که یک ویژگی ناب شرقی محسوب می‌شود.

یک نسل بعد، در انجیل سواسون (تابلوِ 27؛ به نقل از مینیاتورهای کارولینژی، تابلوِ XVIIIb) همین چشمه آن‌قدر «بُعددار» شده است که یادآور بازار رومی باستانی (تابلوِ 28) یعنی الگوی اصلی تمام چشمه‌های مشابه است. چنان که می‌بینیم، هنر کارولینژی در بدو امر از بازنمایی‌های کاملاً تختِ هنر سوریه الگو می‌گرفت، اما به‌تدریج بازنمایی‌های بُعددارِ هنر غرب را سرمشق خود ساخت. همچنین می‌توانیم تصوری ملموس از ماهیت این الگوی غربی بپرورانیم: یکی از دانشجویان دکتری ما، آقای فون رایبِکیل، توجه‌مان را به موزاییک‌های گنبد کلیسای سنت جرج در سالونیکا جلب کرد که موتیف‌های مشترکی دارد با مینیاتور مذکور در انجیل سواسون که دقیقاً نقطه‌ی مقابل انجیل اکمیادزین است (وجود تورفتگی در معماری و به‌ویژه نحوه‌ی پرداخت پرندگان؛ ← شکل 18، برگرفته از مارگریت فون برکم و اتین کلوزو).