کتاب تولدی دیگر

فروغ فرخزاد در کتاب تولدی دیگر، شاهکارهایی تکرارنشدنی را از شعر معاصر فارسی به ما ارزانی داشته است. در این دفتر شعر که نقطه‌ی عطفی در کارنامه‌ی شعری‌اش محسوب می‌شود، او توانسته صدایی زنانه و تکرارنشدنی را به گوش جهانیان برساند. زنی که در میان خاطرات و بیم و امیدهایش به درکی عمیق و فلسفی درباره‌ی ماهیت جهان دست پیدا می‌کند.

درباره‌ی کتاب تولدی دیگر

شاید چندان دور از انصاف نباشد که بگوییم «زن» در ادبیات فارسی از زمان انتشار کتاب شعر تولدی دیگر فروغ فرخزاد (Forough Farrokhzad)، معنایی متفاوت به خود گرفت. زنی که با نگاهی غمگین و آرام نظاره‌گر زندگی است، در خاطرات شیرینش عمیق می‌شود، هیبت برهنه‌ی معشوقش را تحسین می‌کند و در تاریکی‌ها فرومی‌رود. فروغ برخلاف دفتر شعرهای قبلی دوره‌ای متفاوت در حیات شاعری‌اش آغاز کرد که تاثیر آن بر شیفتگان شعر معاصر فارسی، غیر قابل تکرار دارد.

دفتر اشعار تولدی دیگرِ نشر دیوار از سی و یک شعر تشکیل شده که برخلاف مجموعه شعرهای قبلی او یعنی «اسیر»، «عصیان» و «دیوار»، هم در فرم و هم در محتوا، جهانی جدید را پیش روی خواننده‌اش گذاشته است. فروغ فرخزاد در تولدی دیگر کماکان از قافیه به مثابه‌ی «زنگ مطلب» بودن و به وجود آوردن فضایی وحی‌گونه و منحصربه‌فرد استفاده کرده اما می‌توان دید که تاحدودی از سایه‌ی شعر نیمایی خارج شده و فرمی منحصربه‌فرد برای خود برگزیده است. البته تمام اشعار این دفتر این گونه نیست و می‌توان هنوز دلبستگی او به عروض کلاسیک و فرم نیمایی را در اشعاری مانند «آفتاب می‌شود»، «شعر سفر» یا «مرداب» دید. آنچه در ابتدای مواجهه با این اشعار توجه مخاطب را می‌رباید، هماهنگی ظریف و تا حدی نادیدنی فرم شعر او برای خدمت کردن به محتواست؛ محتوایی که پیش از این در آثار شاعران زن ایرانی بی‌سابقه بوده است.

من در این آیه تو را به درخت و آب و آتش پیوند زدم

آنچه فروغ فرخزاد در این دفتر بیش از هر چیز دیگری بازنمایی کرده، تغییر است. اما نه لزوما تغییری مثبت و امیدوارانه، بلکه گذشتن از «آن روزهای سالم و سرشاری» که در کودکی به یاد داشت و رسیدن به «آیه‌های زمینی» که خبر از آینده‌ای هولناک می‌دهند. او در میان امید و ناامیدی در نوسان است؛ گاه تیرگی‌های درونش از آستانه‌ی تحمل می‌گذرد و گاه خواننده را در رویایی پرزرق و برق و امیدوارانه فرومی‌برد. گویی که این زن زندگی‌اش را با وجود تمام تلخی‌ها و شیرینی‌اش با بندبند وجودش زیسته و توانسته آن‌ها را در قالب کلمات بریزد. اما در شعر تولدی دیگر است که می‌توان ادراک عمیق فروغ فرخزاد را از زندگی به شکل یک مانیفست شاعرانه درک کرد. مانیفستی که او بعدها در دفتر شعر «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» آن را به کمال خودش می‌رساند.

او در شعر تولدی دیگر از تاریکی‌ها بیرون می‌آید و خودش را با زندگی درخت، پویایی آب و نفس تطهیر کننده‌ی آتش پیوند می‌دهد. شعر مانند یک مراسم آیینی شروع می‌شود و در انتها به درکی انتزاعی از زندگی می‌رسد. در این اشعار می‌توان دید که چگونه یک زن عاشقانه زندگی کرده، همدلانه با اطرافیانش ارتباط برقرار کرده، از وضعیت موجود ناراضی بوده و بیم و امیدی توامان نسبت به آینده داشته است.

با وجود آنکه چیزی در حدود نیم قرن از سرایش این اشعار گذشته، هنوز می‌توان بوی تازگی را در هوای آن احساس کرد. رقص محزون فروغ فرخزاد در میان کلماتش یادآور پستی و بلندی‌های زندگی‌ای است که هر کس ممکن است گاه در ماهیت آن تردید کند. هر زن یا مردی در میانه‌ی عاشق بودن، در اوج افسردگی‌های ناشی از اتفاقات تلخ یا در عمق شادی‌های معصومانه‌اش ممکن است گاهی نیاز داشته باشد به اعماق درونش رجوع کند و بپرسد واقعا زندگی چیست؟ در میانه‌ی زندگی پرهیاهوی امروزی که با تکنولوژی احاطه شده، خواندن شاهکارهای منظومی مانند مجموعه شعر تولدی دیگر می‌تواند دعوتی دوباره باشد به درون‌نگری، درک احساسات و ماهیت بی‌ثبات زندگی. شما می‌توانید این مجموعه شعر را با چاپ انتشارات دیوار بخوانید.

کتاب تولدی دیگر برای شما مناسب است اگر

• به شعرهای معصر در قالب نو و نیمایی علاقه‌مند هستید.
• می‌خواهید اشعاری بخوانید که در آن تجربه‌ی زنانه در مرکزیت باشد.
• به زندگی و اشعار فروغ فرخزاد علاقه‌مند هستید.
• می‌خواهید شاهکاری از ادبیات معاصر فارسی بخوانید.

در بخشی از کتاب تولدی دیگر می‌خوانیم

تمام روز نگاه من
به چشم‌های زندگی‌ام خیره گشته بود
به آن دو چشم مضطرب ترسان
که از نگاه ثابت من می‌گریختند
و چون دروغ‌گویان
به انزوای بی‌خطر پناه می‌آورند
کدام قلّه کدام اوج؟
مگر تمامی این راه‌های پیچاپیچ
در آن دهان سرد مکنده
به نقطه‌ی تلاقی و پایان نمی‌رسند؟
به من چه دادید، ‌ای واژه‌های ساده‌فریب
و‌ ای ریاضت اندام‌ها و خواهش‌ها؟
اگر گلی به گیسوی خود می‌زدم
از این تقلب، از این تاج کاغذین
که بر فراز سرم بو گرفته است، فریبنده‌تر نبود؟