کتاب صد سال کاریکاتور در تهران: همراه با آثار صد کارتونیست با موضوع تهران

جمال رحمتی در کتاب صد سال کاریکاتور در تهران همراه با آثار صد کارتونیست با موضوع تهران، با گردآوری آثار صد کارتونیست با محوریت تهران، روند این هنر تجسمی را در طی یک قرن در شهر تهران نشان می‌دهد.

درباره‌ی کتاب صد سال کاریکاتور در تهران

کاریکاتور، هنری تصویری و نسبتاً نو در دوران معاصر است که بیش از هر چیز با نگاه تیزبین و انتقادی‌اش شناخته می‌شود؛ نگاهی که می‌تواند یک واقعیت روزمره را در چند خط ساده، روشن‌تر از یک گزارش بلند نشان بدهد. کتاب صد سال کاریکاتور در تهران نوشته‌ی جمال رحمتی ابتدا تاریخچه‌ای از این هنر را بررسی می‌کند. کاریکاتور در ایران از اوایل قرن چهاردهم شمسی و هم‌زمان با گسترش مطبوعات شکل گرفت. در همین دوره بود که عظیم‌زاده، نقاش اهل تبریز و از بنیان‌گذاران این هنر، با بهره‌گیری از شیوه‌ی طراحی روتر و در عین حال با خط و ترکیب‌بندی ساده‌تر، نخستین کاریکاتورهای بومی ایران را پایه‌گذاری کرد.

در صد سال گذشته، کاریکاتور در تهران همراه با تغییرات شهر پیش رفته است. با تغییر فضای اجتماعی و سیاسی، زبان کاریکاتور هم عوض شده؛ گاهی مستقیم و صریح، گاهی نمادین و غیرمستقیم. تهران در این مسیر فقط یک پس‌زمینه نبوده، بلکه خودش به سوژه‌ی اصلی تبدیل شده است: شهری که هر دوره‌اش با چهره‌ای تازه، مسئله‌ای تازه و نگاهی تازه برای کاریکاتوریست‌ها همراه بوده و کاریکاتور، یکی از راه‌های ثبت و واکنش به این تغییرات بوده است.

جمال رحمتی در کتاب صد سال کاریکاتور در تهران به سراغ همین زاویه دید رفته و مجموعه‌ای از صد اثر از صد کارتونیست را گردآوری کرده است؛ آثاری که موضوع مشترکشان تهران است. این کتاب علاوه بر نمایش کاریکاتورها، یک مرور کوتاه هم بر مسیر شکل‌گیری کاریکاتور در ایران دارد و یادآوری می‌کند که مهم‌ترین محل عرضه‌ی این هنر-از مطبوعات تا نمایشگاه‌ها و جشنواره‌ها-در عمل تهران بوده است؛ شهری که هم موضوعِ کاریکاتور بوده و هم بسترِ اصلیِ دیده‌شدنِ آن.

ورق زدن کتاب صد سال کاریکاتور در تهران که توسط انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسیده، یعنی تماشای این شهر از منظری متفاوت: تهرانی که در آن، خیابان‌ها و آدم‌ها و اتفاقات، فقط ثبت نمی‌شوند، بلکه با زبان طنز و اغراق‌آمیز، نقد می‌شوند. در این نگاه، تهران هم‌زمان می‌تواند شهری شلوغ و پرتناقض باشد، و سوژه‌ای که کاریکاتوریست با چند نشانه‌ی تصویری، روح زمانه را در آن پیدا می‌کند.

درباره‌ی مجموعه‌ی کتب سده

مجموعه‌ی کتب سده تلاشی است برای بازخوانی تاریخ فرهنگی و هنری تهران در یک بازه‌ی صدساله. این مجموعه با شش عنوان صد سال نقاشی در تهران، صد سال عکاسی مناظر شهری، صد سال گرافیک در تهران، صد سال کاریکاتور در تهران، صد سال شعر در تهران و صد سال نویسندگی در تهران تحولات هنری و فکری پایتخت را در پیوند با زندگی شهری و تغییرات اجتماعی روایت می‌کند.

کتاب صد سال کاریکاتور در تهران برای شما مناسب است اگر

• به دنبال مرجعی از کاریکاتورهای با محوریت شهر تهران در صد سال اخیر هستید.
• به تاریخ هنر معاصر ایران و شکل‌گیری کاریکاتور در مطبوعات علاقه دارید.
• می‌خواهید نگاه طنزآمیز و انتقادی هنرمندان به تحولات اجتماعی و شهری تهران را ببینید.

در بخشی از کتاب صد سال کاریکاتور در تهران: همراه با آثار صد کارتونیست با موضوع تهران می‌خوانیم

بخش دیگری از فعالیت‌های این گونه نشریات پرداختن به جریانات خارجی بود. با بررسی سادۀ این نشریات می‌توانیم نوع نگرش آن‌ها را از جنگ بوئرها و جنگ 1905 روسیه و ژاپن گرفته تا جنگ‌های اول و دوم جهانی و انفجار اتمی هیروشیما و نهایتاً جنگ کره و جنگ ویتنام و تهاجم اسرائیل به کشورهای عربی و ده‌ها کودتا و رفتن و آمدن دولتمردان در جهان مطلع شویم. اشاره کردیم که پرداختن به بسیاری از مسائل داخلی همیشه در این نشریات مقدور نبوده؛ مثلاً در دورۀ پهلوی اول در مواردی رضاخان شخصاً به چاپخانه‌ای می‌رفت و با پای مبارکش به سنگ چاپ اشاره می‌کرد و از صاحب چاپخانه می‌خواست سنگ چاپ را از کاریکاتوری که روی آن کشیده و آمادۀ چاپ است پاک کنند یا در نمونه‌ای دیگر میرزاعلی چاپچی در ربیع‌الاول 1329 به وزارت معارف می‌نویسد: «روزنامۀ بهلول به واسطۀ صورت مسیو یفرم (تصویر یفرم‌خان) توقیف شده، لیکن جارچی ملت علت توقیفش معلوم نیست...». در این جریان چاپخانۀ میرزاعلی چاپچی را هم به خاطر چاپ تصویر یفرم‌خان در نشریۀ بهلول می‌بندند، چون در ادامه ذکر شده: «اگر قانوناً ایرادی هست، بر مدیر است؛ لهذا از وزارت معارف توضیح می‌خواهد که علت توقیف مطبعه چه بوده». از این دست حوادث در مطبوعات ایران، مخصوصاً نشریات فکاهی انتقادی، بسیار زیاد است.