بله
کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق نوشته‌ی توحید ملک زاده دیلمقانی اثری تاریخی درباره‌ی رویدادهای آذربایجان در حساس‌ترین دوره‌ی زمانی این خطه است. این کتاب به بررسی جزئی رویارویی ساکنان مسیحی و مسلمان آذربایجان و جنگ‌ها و نزاع‌های قوای روس و عثمانی می‌پردازد. در این اثر برشی تاریخی از موضع و واکنش دولت وقت ایران به این رویدادها و همچنین جنگ جهانی اول را می‌خوانید.
درباره‌ی کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق
جنگ جهانی اول در تاریخ بشر یک نقطه‌ی عطف محسوب می‌شود که در طی آن بسیاری از نظام‌های کهنه‌ی سیاسی و اجتماعی به نظام‌های نوین و همچنین امپراتوری‌های بزرگ به ممالکی کوچک تبدیل شدند. آذربایجان نیز گرچه از میدان اصلی جنگ (اروپا) به‌دور بود، اما به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خود از همان ابتدای جنگ، صحنه‌ی تاخت‌وتاز قوای روس و عثمانی شد. بنابراین به سبب عواملی مانند اشتراکات فرهنگی جزو هواداران عثمانی قرار گرفت. با وجود اینکه ترکان آذربایجان که اکثریت‌قریب‌به‌اتفاق اهالی آذربایجان را تشکیل می‌دادند، در ردیف هواداران عثمانی قرار گرفتند، اما ساکنان مسیحی آذربایجان به صف مقابل و به متفقین (دولتهای روس، انگلیس و آمریکا) پیوستند.
توحید ملک‌زاده دیلمقانی، کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول را با بررسی اسناد تاریخی برجای‌مانده از جنگ جهانی اول، و با روش تحقیق بر اساس ماکرو (بعد جهانی و منطقه‌ای) و میکرو (بعد شهری) نوشته است. بر همین اساس او ضمن تشریح فعالیت‌های نظامی قوای روس، عثمانی و آذربایجانی، حوادث مختلف شهرهای غرب آذربایجان را نیز به تفکیک روز بیان کرده است. نویسنده همچنین رویدادهای اجتماعی سیاسی آذربایجان مانند قحطی، جنگ‌های داخلی و تأثیراتی را که بر کشور ایران گذاشته، موردبحث قرار داده است. از جمله موارد موردبحث تاریخ سده‌ی اخیر می‌توان به حضور ارمنی‌ها و آشوری‌های آذربایجان در معادلات سیاسی کشورهای عثمانی و روسیه اشاره کرد که نویسنده‌ی کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول، این مناقشه‌ها را نیز واکاوی کرده است.
توحید ملک زاده دیلمقانی در این اثر تاریخی، با اشاره به جنگ‌های پی‌درپی دو سوی مناقشه یعنی عثمانی و روس، وضعیت شهرها و مردم آذربایجان مانند تبریز، سلماس و... را در میانه‌ی این مناقشه‌ها به‌دقت زیر ذره‌بین خود گرفته است. به‌عنوان‌مثال در توضیح اوضاع تبریز در زمان اشغال روس‌ها در آوریل 1915 اینطور می‌نویسد: «در نتیجه‌ی همراهی دموکراتها و مردم آذربایجان قرار می‌شود که تظاهراتی روز 4 آوریل 1915 (19 جمادی‌الثانی 1333 ) در تبریز برگزار شود. بهانه هم گویا امتناع مردم از پرداخت عوارض بلدیه بوده، اما این گردهمایی دیگربار به اعتراض به استیلای روس‌ها در آذربایجان تمام شد. اهالی تبریز هم تصمیم می‌گیرند به علامت اعتراض به اشغال، یک روز بازار را ببندند. این مسئله با مداخله‌ی کنسول و ولیعهد، و دستگیری برخی از سرشناسان فیصله می‌یابد و بازار دوباره باز می‌شود.» کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول به قلم توحید ملک‌زاده دیلمقانی و در نشر اختر منتشر شده است و یکی از منابع مهم تاریخی برای اطلاع از رویدادهای سده‌ی گذشته در آذربایجان محسوب می‌شود.
کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق مناسب چه کسانی است؟
مطالعه‌ی این کتاب را به همه‌ی تاریخ‌پژوهان و علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران و به‌ویژه خطه‌ی آذربایجان پیشنهاد می‌کنیم.
با توحید ملک زاده دیلمقانی بیشتر آشنا شوید
توحید ملک زاده دیلمقانی، 55 ساله، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگر تاریخ است. او به‌طور عمده تمرکز خود را بر تاریخ آذربایجان متمرکز کرده. از بهترین کتاب‌های تالیفی و ترجمه‌ای او می‌توان به «سلماس در دوران مشروطیت»، «زندگی‌نامه، آثار، خدمات اجتماعی و فرهنگی محمد تمدن»، «آذربایجان در اوایل دوره‌ی پهلوی» و «زلزله‌های بزرگ آذربایجانی از اوایل میلاد تا 1398» اشاره کرد.
در بخشی از کتاب آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق می‌خوانیم
از همان روز حرکت از اورمیه مسیحیان به جان هم افتادند. یعنی قاچاق‌ها و جیلوها در راه به مسیحیان شهری یک مایه‌ی بدبختی شده، هرکس از مسیحیان شهری اسب یا ارابه و درشکه داشته قاچاق‌ها و جیلوها از دست آن‌ها گرفته و در افراد سبقت می‌نمایند. در سولدوز اهالی منطقه آن‌ها را محاصره می‌کنند. در آخر جیلوها با وضع بسیار فلاکت‌باری خود را از محاصره‌‌ی افراد مسلح ایل قاراپاپاق نجات داده و به ساوجبلاغ می‌روند که در آنجا هم دست به شرارت زده و به قتل و غارت مسلمانان می‌پردازند و در نتیجه عده‌ای از سران قوم و ریش‌سفیدان و معتمدین ساوجبلاغ (مهاباد فعلی) با مشکلات زیاد شبانه از شهر خارج شده و خود را به سولدوز می‌رسانند و به ایل قاراپاپاق پناهنده می‌شوند. در ضمن وضع فلاکتبارشان را به اطلاع رئیس ایل قاراپاپاق _سرتیپ بخشعلی‌خان امیر تومان می‌رسانند. با ارسال دوباره‌ی افراد مسلح قاراپاپاق به ساوجبلاغ نماینده‌ای وارد سولدوز می‌شود و با اخطار به رئیس ایل قاراپاپاق می‌خواهد که از جیلوها رفع مزاحمت گردد وگرنه نیروی مسلح انگلیسی مستقر در مرز حاج عمران به سولدوز خواهد آمد. بدین ترتیب از جیلوها رفع مانع گردید.
با این حال تا رسیدن به سوگلی تپه که نزدیکی‌های میاندوآب است کسی از آذربایجانیان به آن‌ها تعرض ننموده ولی مجدالسلطنه افشار اورمی که چندی بود به واسطه فشار روس‌ها از اورمیه مهاجرت و در استامبول می‌زیست در این ایام با چند تن از مجاهدین آذربایجانی از استامبول به آذربایجان آمده وارد تبریز شده و چون مغلوبیت ارامنه و جیلوها را در مقابل قوای عثمانی یقین کرده بود با قوای داوطلب آذربایجانی در حوالی میاندوآب آمده و در قریه حسین‌آباد نشسته منتظر مهاجرت مسیحیان بود. همین که فتح اورمیه حرکت مسیحیان را دریافت و خط فرار آن‌ها را نیز کاملاً می‌دانست.
