کتاب نااطمینانی و غافلگیری در سامانه‌های پیچیده

کتاب نااطمینانی و غافلگیری در سامانه‌های پیچیده نوشته روبن آر. مک‌دانیل و دین جی. دریب، به موضوع پیچیدگی‌های محاسباتی، غافلگیری و عدم اطمینان در سامانه‌های پیچیده اجتماعی می‌پردازد.

تحقیقات درباره سامانه‌های پیچیده و مطالعه پویایی آشوب‌زده نشان داده که پیش‌بینی‌ناپذیری و غافلگیری، جنبه‌های بنیادین جهان پیرامون بشر هستند. این حوزه‌ها همچنین، دیدگاهی روایی و چندوجهی را به برداشت ما از جهان فیزیکی تزریق کرده‌اند که در تلقی سنتی، موجود نبوده است.

علم پیچیدگی با سامانه‌هایی سروکار دارد که توسط پویایی غیرخطی و ویژگی‌های نوظهور مشخص می‌شوند. نوعی از این سامانه‌های مورد بررسی در علم پیچیدگی، با نام سامانه‌های تطبیقی پیچیده شناخته می‌شوند. سامانه‌های تطبیقی پیچیده (سی‌اِی‌اس) با کنشگران گوناگون در حال تعامل با یکدیگر شناخته می‌شود و این دست از سامانه‌ها از توانایی خودسازمانی‌دهی ناخودآگاهانه برخوردارند. وضعیت سامانه‌های تطبیقی پیچیده به مثابه یک کل، به گونه‌ای است که نمی‌توان آن را به اجزای تشکیل‌دهنده خلاصه کرد.

در کتاب نااطمینانی و غافلگیری در سامانه‌های پیچیده (Uncertainty and surprise in complex systems) بیان شده که اصل و اساس مطالعه سامانه‌های تطبیقی پیچیده در مطالعه الگوها و روابط است. در واقع در مطالعه این سامانه‌ها تلاش می‌شود تا فارغ از نقطه تعادل، ویژگی‌های آن‌ها شناخته شود. علم پیچیدگی برای درک متفاوت عمیق‌تر کیفی پدیده‌ها، نگاهی به اجزا و همچنین کلیت دارد. این پیچیدگی، نتیجه تعامل میان مؤلفه‌ها و ویژگی‌های سامانه است.

به عقیده روبن آر. مک‌دانیل (Reuben R McDaniel) و دین جی. دریب (Dean J Driebe) سامانه‌های تطبیقی پیچیده از پردازنده‌های اطلاعات پرشماری تشکیل شده‌اند. این کنشگران می‌توانند سلول‌های عصبی، برنامه‌های رایانه‌ای، افراد یا شرکت‌ها باشند که می‌توان هر یک را -فی‌نفسه- به‌عنوان یک سی‌اِی‌اس تلقی کرد. یک ویژگی مشترک این کنشگران آن است که قادر به پردازش اطلاعات و واکنش به تغییر اطلاعات هستند. کنشگران برای تبادل اطلاعات میان خویش و محیط و همچنین سازگاری رفتار خویش به‌عنوان تابعی از اطلاعاتی ظرفیت دارند.

در بخشی از کتاب نااطمینانی و غافلگیری در سامانه‌های پیچیده می‌خوانیم:

شواهد گواه آن هستند که افراد، از‌نظر تاریخی، تلاش کرده‌اند از غیرمنتظره‌ها اجتناب کنند چون از این رهگذر، امکان کنترل بر سامانه‌ها فراهم می‌شود. علم پیچیدگی آموزش می‌دهد که مؤلفه‌هایی در رویدادهای غیرمنتظره هست که غیر قابل اجتناب نیستند زیرا این مؤلفه‌ها در ماهیت پویای سامانه قرار دارند. البته، نااطمینانی همراه با ناآگاهی نیز وجود دارد. اما حتی این نااطمینانی می‌تواند از چشم‌اندازی نوین منتفع شود. بررسی‌ها نشان می‌دهند از دیدگاه بشر، برخی غافلگیری‌ها را می‌توان تهدید دانست؛ با این‌حال، همه غافلگیری‌ها، زمانی تهدید تلقی می‌شوند که به‌عنوان تهدید تصویب شوند. نگرش متفاوت به رویدادهای غیرمنتظره، باعث رویکرد متفاوتی می‌شود که امکان ارائه واکنش‌های سالم‌تر را فراهم می‌کند. قرائن گواه آن هستند که نااطمینانی، بشر را به چالش کشیده و اغلب آزرده است. تمایل طبیعی انسان به داشتن جهانی قابل پیش‌بینی و کنترل شرایطی است که هنگام وقوع، باعث واکنش‌های ناکارآمد به نااطمینانی می‌شوند. به این ترتیب، سازمان‌ها را می‌توان آزمایش‌ها در جریان پیشرفت تلقی کرد. بشر، در حال یافتن پاسخ این مسئله است که چه چیز کارکرد دارد و چه چیز کارکرد ندارد. از این‌رو، خِرد و اندیشه، ابزاری اساسی در مواجهه با نااطمینانی است و در عوض مهارت یا مجموعه‌ای از دانش، یک نگرش تلقی می‌شود.