کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری: معنای عقل در اندیشه‌های قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر باقلانی

معرفی کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری: معنای عقل در اندیشه‌های قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر باقلانی

کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری نوشته‌ی فرزانه مصطفی پور، اثری پژوهشی در حوزه‌ی فلسفه‌ی اسلامی است که با تمرکز بر مسئله‌ی عقل، یکی از بنیادی‌ترین مناقشه‌های تاریخ اندیشه‌ی اسلامی را بازخوانی می‌کند. نویسنده با عبور از روایت‌های کلیشه‌ای درباره‌ی عقل‌گرایی و نقل‌گرایی، تلاش می‌کند تصویری دقیق‌تر از نسبت عقل و وحی در دو مکتب بزرگ کلامی، یعنی اشعری و معتزله ارائه می‌دهد.

درباره‌ی کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری

در تاریخ تفکر اسلامی، جدال بر سر اصالت عقل یکی از مهم‌ترین مناقشات میان دو فرقه‌ی معتزله و اشعری بوده است. در کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری، فرزانه مصطفی‌پور جایگاه عقل را در دو جریان اصلی کلام اسلامی، یعنی کلام معتزله و کلام اشعری بررسی می‌کند. او دو چهره‌ی تأثیرگذار این سنت‌ها یعنی قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر باقلانی را انتخاب کرده و از خلال آثار و مبانی فکری آنان، معنا، کارکرد و حدود عقل را تبیین می‌کند.

عقل؛ تقدم یا تبعیت؟

در کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری، فرزانه مصطفی پور نشان می‌دهد مفهوم عقل نزد معتزله‌ی به‌منزله ابزاری معرفت‌بخش است که توان کشف حقیقت را دارد. او با مطالعه در آراء قاضی عبدالجبار معتزلی، شرح می‌دهد که عقل می‌تواند در حوزه‌هایی چون اخلاق، اعتقاد، تفسیر متون دینی و فقه نقش‌آفرین باشد و حتی در رتبه‌ای مقدم بر شرع قرار گیرد. از همین رو، موضوعاتی مانند حسن و قبح عقلی، تکلیف، شناخت خداوند و نسبت اراده و فعل انسان، به میدان اصلی ظهور عقل‌گرایی در اسلام تبدیل می‌شوند.

در سویه‌ی دیگر کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری، فرزانه مصطفی پور در آرا و اندیشه‌های ابوبکر باقلانی، متکلم اشعری غور می‌کند و نشان می‌دهد که در سنت اشعری، عقل نه نفی و نه کنار گذاشته می‌شود؛ بلکه خادم شرع است و اعتبار آن در محدوده‌ای تعریف می‌شود که به تثبیت و فهم گزاره‌های دینی یاری برساند. باقلانی برای عقل در حوزه‌ی عقل نظری و امور معاش جایگاه قائل است؛ اما در قلمرو اخلاق و احکام دینی، نقش نهایی را به وحی واگذار می‌کند.

در کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری، فرزانه مصطفی پور به‌جای بازتولید دوگانه‌ی ساده‌ی عقل‌گرایی معتزله و عقل‌ستیزی اشاعره، اختلاف اصلی این دو سنت اسلامی را بر سر حدود مداخله‌ی عقل و تقدم یا تأخر آن را نسبت به شرع توضیح و نشان می‌دهد اختلاف این دو مکتب بیش از آنکه بر اصل اعتبار عقل استوار باشد، به میزان اعتبار، قلمرو و نسبت آن با شرع بازمی‌گردد.

فرزانه مصطفی پور مبانی معرفتی، روش‌شناسی و کارکردهای عقل را نزد دو متکلم اسلامی بررسی می‌کند و جایگاه عقل و نسبت میان عقل، شرع و معرفت دینی را به صورت تطبیقی ارزیابی می‌کند. با خرید کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری انتشارات نقد فرهنگ تفاوت نگاه اشاعره و معتزله را نسبت به معنای عقل درک خواهید کرد.

کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری برای شما مناسب است اگر

• دانشجو و پژوهشگر رشته‌ی الهیات، فلسفه‌ی دین، کلام اسلامی و اسلام‌شناسی هستید و می‌خواهید درباره‌ی معنای عقل نزد اشاعره و معتزله بدانید.
• به فلسفه‌ی اسلامی علاقه‌مندید و می‌خواهید مسئله‌ی عقل، وحی و نسبت آن‌ها را فراتر از برداشت‌های رایج و در بستر تاریخی و تحلیلی مطالعه کنید.
• می‌خواهید بدانید ‌عقل در اسلام چه جایگاهی دارد.

در بخشی از کتاب عقل اعتزالی، عقل اشعری: معنای عقل در اندیشه‌های قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر باقلانی می‌خوانیم

یکی دیگر از مبانی مهم عقلی که براساس آن، صفات فعل الهی و عدل و حسن تکلیف و نبوت و ثواب و عقاب اثبات می‌شود، حسن و قبح عقلی است. به این معنا که عقل مستقلاً قبل از آمدن نبی، حسن بعثت را درک می‌کند. شهرستانی در گزارش از آرای معتزله می‌نویسد: «معتزله اتفاق نظر دارند که اصول معرفت و شکر نعمت قبل از پیامبری باشد، همچنین شناخت حسن و قبح و نیز گردن نهادن به آنچه که حسن است و دوری جستن ازآنچه که قبیح است وجوب عقلی دارد». همچنین اتفاق نظر دارند که خدای تعالی جز خیر و صلاح بندگان انجام نمی‌دهد و براساس حکمت خداوندی، رعایت مصالح بندگان واجب است. خلاصه اینکه، غالب معتزله در اعتبار عقل در شناخت الهیات بدون توسل به شرع، هم‌داستان هستند و معرفت خدا و رسول را به دلیل عقلی، واجب می‌دانند.

قاضی عبدالجبار هرگز به‌صورت مستقل به مباحث عقل و توضیح آن نپرداخته و دستیابی به توصیف عقل از دیدگاه او مستلزم بررسی آرای پراکنده‌ی او در مسئله‌ی معرفت‌شناخت در کتاب‌های مختلف اوست. از نظر او، معرفت ضرورتاً فعلی انسانی است و عقل همان وسیله‌ای است که این شناخت را برای انسان محقق می‌کند. بدین ترتیب، لازم است خداوند انسان را به عقل مجهز کند تا انسان بتواند تکلیف را به نحو شایسته ادا کند. عین عبارت او چنین است: «و اگر علم به آن چیز ضروری است، پس باید خداوند آن را در او (مکلف) خلق کند و اگر آن را اکتسابی بدانیم، باید قدیم (خداوند) او را توانایی (کسب) آن دهد تا بتواند بیاموزد و آنچه را که آموخته، آن گونه که به او تکلیف شده به کار برد». پس عقل برای ادای تکلیف الهی ضروری است و شناختی که مکلف به آن نیاز دارد، به ضروری و اکتسابی تقسیم می‌شود. شناخت ضروری را باید خداوند در بندگان بیافریند و نیز لازم است که آنان را توانایی علم اکتسابی ببخشد و چون علم ضروری مقدمه‌ی دریافت علوم اکتسابی است، عبدالجبار علم ضروری را از عقل متمایز نمی‌داند. به نظر می‌رسد او در تعریف عقل، نگرشی معرفت‌شناسانه دارد و به شأن کاشف بودن آن توجه خاصی داشته است.

فهرست مطالب کتاب

پیش‌گفتار
فصل اول: عقل در سنت اسلامی
جایگاه عقل نزد فلاسفه
جایگاه عقل نزد معتزله
جایگاه عقل در کلام اشاعره
فصل دوم: معناشناسی عقل نزد عبدالجبار و باقلانی
جایگاه عبدالجبار معتزلی و دیدگاه وی درباره‌ی عقل
زندگی‌نامه‌ی عبدالجبار معتزلی
تألیفات عبدالجبار معتزلی
دیدگاه عبدالجبار درباره‌ی عقل
جایگاه ابوبکر باقلانی ودیدگاه وی درباره‌ی عقل
زندگی‌نامه‌ی ابوبکر باقلانی
تألیفات قاضی ابوبکر باقلانی
عقاید و آرای ابوبکر باقّلانی
نظام فکری ابوبکر باقلانی
روش و اسلوب ابوبکر باقلانی
دیدگاه ابوبکر باقلانی درباره ی عقل
فصل سوم: مبانی نظری و عملی عقل نزد قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر باقلانی
مبانی نظری و عملی عقل نزد قاضی عبدالجبار معتزلی
معناشناسی عقل نزد قاضی عبدالجبار
اقسام علوم
مرتبه حس
علوم ضروری و نظری
ادراک عقلانی (علوم نظری)
معنای دلیل و استدلال
کارکردهای عقل نزد قاضی عبدالجبار
کارکرد عقل نظری و عملی در حوزه ی اخلاق
کارکرد عقل نظری و عملی در تفسیر متون
کارکرد عقل نظری و عملی در مباحث اعتقادی
ادله‌ی عقلی و نقلی عبدالجبار در اثبات حدوث کلام الهی
کارکرد عقل نظری و عملی در فقه
مبانی نظری و عملی عقل نزد ابوبکر باقلانی
معنا شناسی عقل نزد ابوبکر باقلانی
مراتب ادراکی
مرتبه‌ی حس
انواع استدلال
انواع دلایل عقلی
کارکردهای عقل نزد قاضی باقلانی
کارکرد عقل نظری و عملی در اخلاق
کارکرد عقل نظری و عملی در تفسیر متون
کارکرد عقل نظری و عملی در مباحث اعتقادی
کارکرد عقل نظری و عملی در علم فقه
فصل چهارم: نتیجه‌گیری و ارزیابی
مقدمه
مبانی و پیش‌فرض‌ها
مبانی معرفتی
تشابهات روش‌شناسی قاضی عبدالجبار و ابوبکر باقلانی
مبانی دینی
مقایسه‌ی جایگاه و معناشناسی عقل
تعریف علم واقسام آن
دلیل یا استدلال
مدارک علوم
طرق شناخت خداوند
مقایسه‌ی کارکرد عقل نظری و عملی نزد عبدالجبار و باقلانی
1. کاشف بودن عقل از مسئله‌ی حسن و قبح و اثرگذاری بر نظریه‌ی تکلیف
2. نسبت تکلیف عقلی و سمعی
3. رابطه‌ی اراده و فعل انسان
فهرست منابع