کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا): راهنمای کمبریج

کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا) به گردآوری و ویراستاری گریگوری کلایس، درآمدی گسترده بر مفهوم اتوپیا یا آرمان شهر است؛ این مفهوم که با انتشار کتاب اتوپیای توماس مور در سال 1516 شکل تازه‌ای به خود گرفت، طی سالیان مختلف توسط هنرمندان و اندیشمندان بسیاری، برای بسط و توضیح اندیشه‌ی خویش مورد استفاده قرار گرفته. این کتاب تلاشی است برای جست‌وجو در مفهوم و تاریخچه‌ی اتوپیا و دست‌یابی به فهمی عمیق‌تر از آن.

درباره‌ی کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا)

فاطیما ویه‌را، جی سی دیویس، نیکول پول، کنت ام رومر، پیتر فیتینگ، پاتریک پریندر، آلیسا جونز، لایمن سارجنت، ژاکلین داتن، برایان استیبلفورد و گریگوری کلایس (Gregory Claeys) با نگارش مقالات مختلف در کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا) (The Cambridge Companion to Utopian Literature)، نشان می‌دهند که تصور جامعه‌ای آرمانی، صرفا یک خیال‌پردازی خام دستانه و کودکانه نیست، بلکه تلاشی است به منظور سنجش و نقد وضعیت موجود و بررسی امکان‌ها و شکل‌های دیگری که می‌توان به آن‌ها دست پیدا کرد.

از این حیث، آرمان شهر توماس مور، صرفا پاسخی غایی به خیال‌پردازی‌های بشر در خصوص وضعیتی ایده‌آل نیست، بلکه نقطه آغاز گفت‌وگویی است پیرامون عدالت، آزادی، قدرت و تمامی شکل‌هایی که می‌توان به‌واسطه‌ی آن، زندگی سعادتمندتر و رضایت‌بخش‌تری را تجربه کرد.

از آرمان‌شهر افلاطون تا اتوپیای توماس مور

اندیشیدن به مفهوم اتوپیا، یا تصور جامعه‌ای بهتر، عقبه‌ای طول و دراز در اندیشه‌ی بشر دارد. افلاطون در جمهور از جامعه‌ای آرمانی سخن می‌گوید که نظم آن بر پایه‌ی خرد، فضیلت و تقسیم دقیق مسئولیت‌های اجتماعی استوار است و هدایت آن به فیلسوفان سپرده می‌شود؛ کسانی که به سبب برخورداری از دانش و قدرت تشخیص خیر عمومی، شایسته‌ترین افراد برای حکومت به شمار می‌آیند.

در اندیشه‌ی افلاطونی، جامعه‌ی آرمانی صرفا مکانی آسوده و بی‌دردسر نیست، بلکه نظمی سنجیده دارد که باید میان سعادت فردی، عدالت اجتماعی و مصلحت عمومی هماهنگی برقرار کند. ولی مفهوم اتوپیا به معنای امروز آن، با انتشار کتاب اتوپیای توماس مور بود که رقم خورد. مور میان دو مفهوم نامکان (اتوپیا) و نیکو مکان (یوتوپیا) پیوندی ظریف برقرار کرد.

از این رو، آرمان شهر توماس مور که در کتاب ادبیات آرمان شهری، وصف به آن به میان می‌آید، صرفا توصیفی از یک سرزمین خیالی و شگفت‌آور نیست، بلکه آینه‌ای است که نویسنده در برابر جامعه‌ی زمان خود می‌گیرد تا نابرابری، اقتدار، قدرت سیاسی، شیوه‌ی آموزش و دیگر اصول محوری زندگی پیرامونش را از زاویه‌ای تازه بررسی کند و نوک برنده‌ی شمشیر نقادانه‌اش را متوجه تبعیض‌ها و نابرابری‌های فراگیر جامعه کند.

آرمان شهر در فلسفه، سیاست و جنبش‌های اجتماعی

ردپای اندیشه‌ی آرمان شهری را می‌توان در ایدئولوژی آنارشیستی نیز مشاهده کرد؛ جریان‌های فکری که به‌جای تمرکز قدرت در دست دولت، بر آزادی فردی، خودگردانی، همکاری داوطلبانه و شکل‌گیری نظمی اجتماعی بدون سلسله‌مراتب تحمیلی تاکید می‌کنند. در این دیدگاه‌ها، جامعه‌ی مطلوب نه از راه نظارت فراگیر حکومت، بلکه از طریق مشارکت آزادانه‌ی افراد و سازمان‌یابی جمعی از پایین به بالا تحقق می‌یابد.

ازاین‌رو، نباید اتوپیا را صرفا مفهومی خیال‌پردازانه و دست‌نیافتنی دانست؛ زیرا این اندیشه همچنان در قالب نظریه‌های سیاسی، جنبش‌های اجتماعی و الگوهای پیشنهادی زندگی جمعی بازآفرینی می‌شود. خرید کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا) فرصتی ارزشمند برای علاقه‌مندان به مفاهیم اتوپیا و دیستوپیا فراهم می‌کند تا با سیر تاریخی این اندیشه، تحول ادبی آن و جایگاهش در تاریخ تفکر بشر آشنا شوند. این اثر توسط محمود ایرانی فرد به فارسی ترجمه شده و نشر خوب آن را منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب ادبیات آرمان شهری

• این کتاب مقدمه‌ای بسیار خوب برای آشنایی با نویسندگان برجسته‌ی ادبیات آرمان شهری و ویران شهری است. مقاله‌های آن طیف متنوعی از موضوعات را در بر می‌گیرند. علاوه بر این، فهرستی از مهم‌ترین آثار اتوپیایی نیز برای مطالعه‌ی بیشتر در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته شده است. (کاربر گودریدز)
• مجموعه‌ی متنوعی از مقاله‌ها که در این کتاب گردآوری شده، تصویری گسترده از مفهوم اتوپیا، تاریخ آن و پیوندش با دیستوپیا ارائه می‌کند. بیشتر مقاله‌ها، با وجود ماهیت دانشگاهی‌شان، خواندنی و جذاب‌اند و برای آشنایی کلی با تاریخچه‌ی اتوپیا، منبع مناسبی به شمار می‌آیند. (کاربر آمازون)

کتاب ادبیات آرمان شهری برای شما مناسب است اگر

• به دنبال کتابی می‌گردید که به‌خوبی به پرسش اتوپیا چیست، پاسخ دهد و تصویری دقیق از آن برایتان ترسیم کند.
• به ادبیات داستانی آرمان شهری و ویران شهری علاقه دارید و قصد مطالعه‌ی پژوهشی ادبی در خصوص تاریخچه‌ی اتوپیا و دیستوپیا را دارید.
• می‌خواهید با اتوپیای توماس مور و نقش اثرگذار آن در بسط مفهوم آرمان شهر، بیشتر آشنا شوید.

در بخشی از کتاب ادبیات آرمان شهری (اتوپیا): راهنمای کمبریج می‌خوانیم

جملۀ قصار وایلد بر این نکته نیز تأکید دارد که نه مؤسس این ژانر، تامس مور، و نه ادامه‌دهندگان راه او در قرن‌های هفده و هجده، نمی‌توانند ادعا کنند که کمال و جهان‌شمولیت، اصولی ثابت و بی‌تغییر هستند. بنابراین آنچه ما می‌بینیم، اغلب در اواخر آن دوره، بازشناسی بی‌قراری بشر است که به ایدۀ کلاسیک سرشت بشر و بنابراین به آرمان اتوپیاگرایی ایستا، خصلت بی‌فایدگی می‌بخشد. اتوپیاها در واقع بیشتر گفتارهایی دربارۀ خودِ تغییرند تا طرح و نقشۀ تغییر.

همچنین اتوپیاهای آن دوره نوعاً دورگه‌اند، یعنی ازطریق ادغام «ادبیات» و «سیاست»، یک ژانر چندحالته و چندژِنی تولید می‌کنند. اتوپیاهای نوستالژیک و بدوی‌گرا، اتوپیاهای فردگرای احساساتی، اتوپیاهای دریایی، اتوپیاهای هجوآمیز، ضد اتوپیاها، اتوپیاهای شهوت‌آلود (سوماتوپیا)، اتوپیاهای فمینیستی (فمینوتوپیا)، خُرده‌اتوپیاها، داستان‌ها و اتوپیاهای فلسفی با سیستم‌های قانون‌گذاری مختلط، نشان‌دهندۀ تنوع و رنگارنگی این حیطه هستند. به‌هرحال می‌توان دو الگوی اصلی برای اتوپیاهای آن دوره معرفی کرد: اتوپیاهایی که در آن‌ها به‌واسطۀ دولت/حکومت، تمامی جنبه‌های زندگی انسان و جامعه تنظیم شده است (آرشیستی)، و اتوپیاهایی که بر ایدۀ بیشینه‌سازی آزادی و خودگردانی بنا شده‌اند (آنارشیستی). بنابراین بااینکه فُرم، کارکرد و محتوای اتوپیا در دوره‌های گوناگون متفاوت بوده، مشخصات اصلی‌اش ثابت مانده است: میل به بازشناسی، تجهیز و تغییر.

در سال 1516، تامس مور (1535-1478) که مشاور هنری هشتم بود و به شهید و قدیس کاتولیک مشهور شد، مشاجره‌برانگیزترین کتابش را با عنوان یک رسالۀ به‌راستی طلایی دربارۀ بهترین قوانین کشورداری و جزیرۀ ناشناختۀ اتوپیا، کتابی که هم سودمند است و هم مفرح یا آن‌طور که امروز می‌شناسیم اتوپیا، منتشر کرد. گرچه اتوپیک بودن کتاب مور آن را منحصربه‌فرد کرده بود، یعنی یک معنای مشخص و واحد نداشت، درعین‌حال شعلۀ اتوپیاگرایی کلاسیک را دوباره افروخت و با شرایط مدرنیتۀ متقدم مطابقت داد.